Gatunki dramatyczne w teatrze XVIII wieku

Dyspozycje: 

   Podstawowe zagadnienia dotyczące tematu  (na podstawie wybranej literatury przedmiotu):

1. Typy teatru w XVIII w Polsce (teatr szkolny; teatr dworski; théâtre de société; teatr publiczny – w różnych etapach jego rozwoju i pod kierunkiem różnych antreprenerów).

2. Gatunki dramatyczne i ich odmiany funkcjonujące na scenach teatrów XVIII wieku.

3. Twórcy repertuaru dla poszczególnych typów teatru.

4. Poetyka gatunków funkcjonujących w teatrach XVIII w.: odmiany tradycyjne i nowe.

5. Język i słowo w różnych odmianach dramatu, ukształtowanie prozodyczne (proza – wiersz), stylistyczne, sposoby kształtowania dialogu scenicznego oraz didaskaliów. 

6. Tekst dramatu jako dyspozycja wykonawcza: jak przejawia się ona i realizuje w różnych gatunkach. 

7. Teorie dramatu i teatru w XVIII wieku a praktyka teatralna.

8. Sceniczne reprezentacje dramatów: antreprenerzy, inscenizatorzy, aktorzy, dekoracje, dźwięk, oprawa muzyczna.

9. Główne kierunki zmian w wyborach gatunkowych i repertuarowych w różnych typach teatru ze szczególnym uwzględnieniem sceny polskiej teatru publicznego. 

10. Najwybitniejsze postacie życia teatralnego w Polsce XVIII wieku – ich osiągnięcia i rola w dziejach kultury.

11. Widownia różnych typów teatru w XVIII wieku; zadania (funkcje) ich realizacja w różnych typach teatru a wybory repertuarowe i kształt sceniczny przedstawień.    

12. Gatunki dramatyczne XVIII wieku a teatr współczesny: żywa tradycja czy historyczne zabytki.   

 

Zadania Olimpijczyka podejmującego temat:

 – zdobycie – na podstawie wybranej literatury przedmiotu – najważniejszych elementów wiedzy o teatrze XVIII wieku w Polsce.

– wybór dwóch utworów wystawionych w XVIII wieku w różnych teatrach tego czasu (np. w teatrze szkolnym i w teatrze publicznym; w teatrze dworskim i teatrze publicznym), a należących do różnych gatunków dramatycznych (np. komedia i drama). 

– analiza i opis poetyki tych utworów (temat, bohater, konstrukcja akcji dramatycznej, budowa dialogów, sposoby organizacji językowej wypowiedzi postaci, didaskalia …) w ujęciu porównawczym, z uwzględnieniem ich właściwości projektujących sposoby realizacji scenicznej.

– wskazanie i opis tych elementów poetyki utworów, które są szczególnie ważne  dla osiągnięcia celów zakładanych w danym typie teatru.

– usytuowanie omawianych utworów w całościowym obrazie przemian gatunków dramatycznych XVIII w.

 

Literatura przedmiotu.

Teksty źródłowe:

Józef Bielawski, Natręci, oprac. P. Kencki, „Pamiętnik Teatralny” 2015 z. 3–4.

Wojciech Bogusławski, Cud albo Krakowiaki i Górale, oprac. M. Klimowicz, Wrocław 2005, BN I, nr 162).

Franciszek Bohomolec: Komedie konwiktowe, oprac. J. Kott, Warszawa 1959; Komedie na teatrum, oprac. J. Kott, Warszawa 1960.

Jan Baudouin, Utwory dramatyczne. Wybór, oprac. M. Wielanier, wstęp Z. Raszewskiego, Warszawa 1966.

Adam Kazimierz Czartoryski, Komedie, oprac. Z. Zahrajówna, Warszawa 1955.

Drama mieszczańska, oprac. J. Pawłowiczowa, Warszawa 1955.

Franciszek Dionizy Kniaźnin, Utwory dramatyczne. Wybór, A. Jendrysik, Warszawa 1958.

Stanisław Konarski, Tragedia Epaminondy, oprac. W. Kloss, Warszawa 1923.

Ignacy Krasicki, Komedie, oprac. M. Klimowicz, wstęp R. Wołoszyński, Warszawa 1956 lub  I. Krasicki, Dzieła zebrane: t.4 Komedie, oprac. J. T. Pokrzywniak, Poznań 2016.

Komedia obyczajowa warszawska, oprac. Z. Wołoszyńska, t.1–2, Warszawa 1960.

Julian Ursyn Niemcewicz, Władysław pod Warną. Tragedia w 5 aktach; Kazimierz WielkiDrama w 3 aktach, w: Dzieła, wyd. K. Bartoszewicz, Kraków 1885;

Julian Ursyn Niemcewicz, Powrót posła, oprac. J. Maciejewski, Wrocław 1952 (lub inne wydanie). 

Jan Potocki, Parady, przeł. J. Modrzejewski, oprac. L. Kukulski, Warszawa 1966.

Franciszka Urszula Radziwiłłowa, Miłość wspaniała, „Pamiętnik Teatralny” 2016, nr 3.

Wacław Rzewuski, Tragedie i komedie, opracJMajerowaWarszawa 1962.

Teatr jezuicki XVIII i XIX wieku w Polsce. Z antologią dramatu, wstęp i opracowanie I. Kadulska, Gdańsk 1997.

Teatr Urszuli Radziwiłłowej, oprac. K. Wierzbicka, wstęp J. Krzyżanowski, Warszawa1961. 

J. Wybicki, Utwory dramatyczne,  Warszawa 1963.

Dramaty Józefa Wybickiego, oprac. zespół pod kierunkiem I. Kadulskiej, t. 1-2, Gdańsk 2013

Teatr Franciszka Zabłockiego, oprac. J. Pawłowiczowa, t. 1–5, Wrocław 1994–1996.

Józef Andrzej Załuski, Tragedie duchowne, zestawił, wstępem i przypisami opatrzył J. LewańskiLublin 2000.

 

Teksty źródłowe o sztuce teatru:

Wojciech Bogusławski, Mimika, Warszawa 1965 (wydanie fotooffsetowe).

Denis Diderot, Paradoks o aktorze, tłum. i wstęp J. Kott, Warszawa 1958 lub w: tenże, Pisma estetycznoteatralne, Gdańsk 2008 oraz wstęp M. Dębowskiego.

Denis Diderot, O poezji dramatycznej, tłum. E. Rzadkowska, w: tegoż: Pisma estetyczno-teatralne, Gdańsk 2008.

Franciszek Ksawery Dmochowski, Sztuka rymotwórcza, Kraków 2002 oraz w Internecie: literat.ug.edu.pl/sztuka/index.htm

C. Goldoni, Teatr komediowy, tłum., oprac. oraz wstęp J. Dygul, Gdańsk 2011.

F. Lang, O działaniu scenicznym, tłum. i komentarz Justyna Zaborowska-Musiał, red. naukowa  i wstęp B. Judkowiak, Gdańsk 2010.

N. Sabbatini, Praktyka budowania scen i machin teatralnych, tłum. i oprac. Anastazja Kasprzak, red. naukowa i wstęp B. Judkowiak, Gdańsk 2008.

A. F. Riccoboni, Sztuka teatru, tłum., oprac. oraz wstęp M. Dębowski, Gdańsk 2005.

 

Opracowania (publikacje obowiązujące wszystkich, którzy podejmują ten temat, zaznaczono gwiazdką *; pozostałe pozycje do wyboru, zależnie od wybranych zjawisk i utworów):

*  L. Bernacki, Teatr, dramat i muzyka za Stanisława Augusta, Warszawa 1979. 

M. Chachaj, Dramy i tragedie historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza, Lublin 2007.

M. Dębowski, Oryginalność „Parad” Jana Potockiego, „Przegląd Humanistyczny” 1981, nr 3.

M. Dębowski, Francuskie konteksty teatru polskiego w dobie Oświecenia, Kraków 2001.

M. Dębowski, Dekorum miłosne w teatrze stanisławowskim , w: Antreprener – księga jubileuszowa Jana Michalika, red. J. Popiel, Kraków 2009.

Dramaty Franciszka Zabłockiego. Interpretacje, pod redM. Cieńskiego i T. Kostkiewiczowej, Wrocław 2000.

S. Durski, Zabawy teatralne w Sieniawie. Z dziejów teatru de société w Polsce, „Pamiętnik Teatralny” 1970z.1–2.

Dzieła dramatyczne Wojciecha Bogusławskiego, red. A. Kuligowska-Korzeniewska, Warszawa 2016 (do ewent. uwzględnienia artykuły: P. Kenckiego, M. Kuli, H. I. Rogackiego, S. Spychalskiego,  A. Kruczyńskiego, J. Komorowskiego, K. Mrowcewicza, J. Gajewskiego, M. Wojtyszki,  T. Mościckiego, M. Mizery, H. Waszkiel, A. Wanickiej).

Z. Jabłoński, Dzieje teatru w Krakowie w latach 1781–1830. Okres 1796–1809 napisał Jerzy Got, Kraków 1980 [seria „Dzieje teatru w Krakowie”, t. 1].

B. Judkowiak, Kostiumy teatru nieświeskiego, „Pamiętnik Teatralny” 1988, z.3–4.

B. Judkowiak, Z dziejów teatru nieświeskiego, „Pamiętnik Teatralny” 1990, z. 3–4.

B. Judkowiak, „W drodze ku polskiej komedii politycznej” na nowo, w: Fakty i interpretacje. Szkice  z historii literatury i kultury polskiej, pod red. T. Lewandowskiego, Warszawa 1991.

B. Judkowiak, Wzgardzony wielogłos. Kultura teatralna czasów saskich i jej tradycje, Poznań 2007.

B. Judkowiak, Klasycyzm w dramacie polskim XVI –XVIII wieku, w: Klasycyzm – doktryna literacka – antropologia, red. K. Meller, Warszawa 2009.

B. Judkowiak, Franciszka Urszula Radziwiłłowa w poszukiwaniu własnego głosu. Propozycje interpretacyjne, edytorskie i dokumentacyjne. Poznań 2013.

I. Kadulska, Ze studiów nad teatrem jezuickim wczesnego oświecenia (1746–1765), Wrocław 1974.

I. Kadulska, Komedia w polskim teatrze jezuickim XVIII wieku, Wrocław 1993.

A. Kapłon, Komedia dell’arte i jej wpływ w Polsce w czasach Stanisława Augusta. Zarys problematyki, „Pamiętnik Literacki”1983, z. 2.

* M. Klimowicz, Początki teatru stanisławowskiego (1765–1773), Warszawa 1965.

M. Klimowicz, Komedia dell’arte w Warszawie. Trzy nieznane argumenty warszawskie, „Pamiętnik Teatralny” 1965, z. 1.

B. Korzeniewski, «Drama» i inne szkice, Wrocław 1993.

T. Kostkiewiczowa, „Fircyk w zalotach” – dramat o relacjach międzyludzkich i „Król w kraju rozkoszy” – rewelacyjna propozycja dramatu i teatru, w: tejże, Z oddali i z bliska. Studia o wieku oświecenia, Warszawa 2010.

* B. Król-Kaczorowska, Teatr dawnej Polski. Budynki – dekoracje – kostiumy, Warszawa 1975.  

B. Król-Kaczorowska, Aktor o malarzach teatralnych, „Pamiętnik Teatralny” 1984, z. 3–4.

J. Lewański, Ze studiów nad Molierem w teatrze staropolskim, „Pamiętnik Teatralny” 1956, z. 4  (m.in. o adaptacji Mieszczanina szlachcicem z połowy XVIII w.).

J. Lewański, Droga Moliera na polską scenę, „Teatr” 1972, nr 13.

Z. Libera, Z problemów polskiej tragedii osiemnastowiecznej, w: Teatr Narodowy w dobie oświecenia, red. J. Kott, Warszawa 1967 (przedruk w: tegoż, Wiek Oświecony. Studia i szkice  z dziejów literatury i kultury polskiej XVIII i początków XIX wieku, Warszawa 1986).

J. Łukaszewicz, Adaptacja komedii Goldoniego „La moglie saggia: Żona poczciwa” Tadeusza Lipskiego, „Pamiętnik Literacki” 1989, nr 4.

J. Łukaszewicz, Carlo Goldoni w polskim Oświeceniu, Wrocław 1997.

J. Łukaszewicz, Dramaty Franciszka Zabłockiego jako przekłady i adaptacje, Wrocław 2006.

R. Mączyński, Teatr pijarskiego konwiktu Collegium Nobilium w Warszawie, „Pamiętnik Teatralny” 1988, z. 3–4.

J. Morawski, Oświecenie. Przedstawienia, Warszawa 2016 [pierwszy tom z pięciotomowego cyklu: „Teatr publiczny. Przedstawienia. 1765–2015”; druk latem 2017, dostępna wersja internetowa: http://www.teatrpubliczny.pl/Oswiecenie].

„Pamiętnik Teatralny” 1965, z.1 (tom monograficzny: „Teatr czasów saskich”); 1966, z. 1–4 (tom monograficzny: „Teatr oświecenia”); 2014, z. 4 (tom monograficzny: „Molier i inni, o recepcji Moliera w dawnej Rzeczypospolitej”); 2015, z. 3–4 (tom monograficzny: „Teatr Narodowy 1765–2015”; art. M. Dębowskiego, P. Kenckiego, A. Kruczyńskiego i H. Waszkiel).

* J. Pawłowiczowa, Drama, w: Słownik literatury polskiego oświecenia, pod redT. Kostkiewiczowej, Wrocław 1996 (lub wyd. wcześniejsze).

Polska dramatyczna 2. Dramat i dramatyzacje w XVIII i XIX wieku, red. M. Sugiera, Kraków 2014.

J. T. Pokrzywniak, Komedie Ignacego Krasickiego, Poznań 1994.

Z. Raszewski, Staroświecczyzna i postęp czasu. O teatrze polskim (1765–1865),  Warszawa 1963.

* Z. Raszewski, Krótka historia teatru polskiego, Warszawa 1978, s.59–102.

Z. Raszewski, Bogusławski, t. 1, Warszawa 1972 (lub wyd. nast.).

Z. Raszewski, Zabłocki czy Bogusławski, w: tegoż, Trudny rebus. Studia i szkice z historii teatru, Wrocław 1990.

Z. Raszewski, Teatr na placu Krasińskich, Warszawa 1995.

Z. Raszewski, „Żołnierz z przypadku czarnoksiężnik”, w: tegoż, „Weryfikacja czarodzieja” i inne szkice o teatrze, Wrocław 1998.

D. Ratajczak, Przestrzeń w dramacie i dramat w przestrzeni teatru, Poznań 1985.

D. Ratajczak, Projekt scenicznego ukształtowania słowa w komedii czasów stanisławowskich,  w: Kultura żywego słowa w dawnej Polsce, pod redH. Dziechcińskiej, Warszawa 1989.

D. Ratajczakowa, Komedia oświeconych, Warszawa 1993.

D. Ratajczakowa, O dramatach przeposzczonych, w: Oświecenie: kultura – myśl, red. J. Plata, Gdańsk 1995.

D. Ratajczakowa, W krysztale i w płomieniu. Studia i szkice o dramacie i teatrze, t. 1–2, Wrocław 2006 (o dramacie i teatrze oświeceniowym w t. 1, ss. 46–57, 257–271, 305–341, 394–406, 609–626).

D. Ratajczakowa, Galeria gatunków widowiskowych, teatralnych i dramatycznych, Poznań 2015.

F. Rosset, D. Triaire, De Varsovie à Saragosse. Jean Potocki et son oeuvre, Louvain–Paris 2000,  s. 147–155 (Le théâtre de Jean Potocki).

A. Ryszkiewicz, Teatr Jana Piotra Norblina, „Pamiętnik Teatralny” 1962, z. 1.

Wojciech Bogusławski ojciec teatru polskiego, redakcja naukowa K. Kurek, Poznań  2009.

K. Wierzbicka, Z dziejów aktorstwa w czasach stanisławowskich, „Pamiętnik Teatralny” 1952,  z. 1–2.

* K. Wierzbicka-Michalska, Teatr w Polsce w XVIII wieku, Warszawa 1977.

M. Witkowski, „Flet czarnoksięski” w przekładzie Bogusławskiego. Odszukane fragmenty tekstu, „Pamiętnik Teatralny” 1967, z. 3–4.

* Z. Wołoszyńska, Komedia, Opera, Teatr Narodowy (dzieje instytucji); Teatr – zagadnienia sztuki scenicznej, Tragedia, w: Słownik literatury polskiego oświecenia, pod red. T. Kostkiewiczowej, Wrocław 1996 (lub inne wydania).

E. Zwolniarska, Molier po polsku. Casus Tartuffe’a, Poznań 1997 (rozdz. I. cz. 3 „Wczesne spektakle molierowskie na scenach polskich” oraz rozdz. II: „Tartuffe po polsku w wieku XVIII, czyli Molier w kontusz przebrany. Świętoszek zmyślony Jana Baudouina”).