Życie od kuchni. Znaczenie i funkcje kulinariów w literaturze polskiej (i obcej) XIX i XX wieku

Dyspozycje: 

Dyspozycje ogólne:

Praca o znaczeniu i funkcjach kulinariów jako elementu świata przedstawionego utworów literackich XIX i XX wieku (głównie narracyjnych) powinna być tak skomponowana, żeby na początku jasno i wyraziście został dokonany i umotywowany wybór tekstów literackich, poddanych analizie; trzeba też wskazać wątki problemowe, o których praca będzie traktowała. Sposobów realizowania tego tematu jest bowiem wiele i zahaczają one o rozmaite zagadnienia z zakresu poetyki, historii literatury, antropologii kulturowej, historii materialnej. Można mówić o przynajmniej dwu ścieżkach analizy.

 

Dyspozycje szczegółowe:

– Pytania najbliższe poetyce (i filozofii, estetyce powieści) byłyby np. takie: w jaki sposób w literaturze XIX i XX wieku kulinaria stają się komponentem opisu codzienności? Czy opisowi przyrządzania  jedzenia i konsumpcji sprzyja jakaś konkretna poetyka powieści? Jak opis jedzenia określa sposób doświadczania i nazywania rzeczywistości? Jak literatura radzi sobie z opisem  procesów fizjologicznych związanych z jedzeniem: połykanie, trawienie, wydalanie (tu pomocny może być kontekst np. powieści Zofii Nałkowskiej Niecierpliwi, a także Emila Zoli Brzuch Paryża).  W jaki sposób wybrane teksty literatury XIX i XX wieku mówią o jedzeniu jako terapii, przyjemności i jako grzechu (wskazując na moralny i etyczny wymiar kulinariów), a także o głodzie jako doświadczeniu granicznym  (tu np. nowelistyka Prusa, Ludzie bezdomni Żeromskiego, Chłopi Reymonta, pomocne może się tu okazać uwzględnienie Głodu Knuta Hamsuna). Można pytać o też to, jak tematy kulinarne realizują się w podgatunkach powieściowych (powieść historyczna, obyczajowa, dla młodzieży, itd.). Jakie metafory kulinarne pojawiają się w tekstach literackich i w literaturze jako takiej (literatura jako smakowanie świata)? Czemu służą? Jaki mają udział w charakterystyce bohaterów? Jakie metafory kulinarne wykorzystuje krytyka literacka (kuchnia literacka, strawa duchowa, pieprzna literatura, bigos literacki)? Czy sposób jedzenia implikuje konkretną filozofię życia (czy jest przejście od fizjologii do filozofii)? Czy jedzenie i spożywanie jedzenia przedstawia się w literaturze jako czynność estetyczną? Czym jest sztuka jedzenia?

 

– Ścieżka antropologiczna i kulturoznawcza mogłaby skłaniać do postawienia np. następujących pytań: jakie są wzorce jedzenia w konkretnych dziełach? Czy sprzyjają one podtrzymywaniu więzi wspólnotowych (funkcje socjalizujące kulinariów: obiady, poczęstunki, biesiady, uczty, wieczerze, jedzenie w ukryciu, w samotności)? Czy przeciwnie, bywają obszarem przymusu i kontroli? Czy jedzenie może być kompensacyjne wobec życia? Czy jedzenie należy do sfery codzienności, i co to znaczy, czy raczej do sfery rytuału? Co jedzą bohaterowie powieściowi? Czy na podstawie ich menu można skonstruować powieściową historię kultury jedzenia? Książka kucharska jako tekst kultury. Jedzenie jako społeczny i kulturowy kod rodzinny i patriotyczny. Jedzenie - używki i narkotyki, ich funkcja kulturowa i artystyczna. Kulinaria i erotyka - miejsca wspólne, miejsca rozłączne.

 

Bibliografia podmiotowa (do wyboru):

M. Bałucki, Dom otwarty, oprac. T. Weiss, Wrocław 1981, BN I, nr 236.

W. Berent, Ozimina, oprac. M. Głowiński, Wrocław 1974, BN I, nr 213.

W. Berent, Próchno, oprac. J. Paszek, wyd. 2 zmien., Wrocław 1998, BN I, nr 234.

L. Ćwierczakiewiczowa, 365 obiadów, Warszawa 1985 lub inne wydanie.

M. Dąbrowska, Noce i dnie, t. I-III, Warszawa 1963.

J. Dzierzkowski, Salon i ulica, Rzeszów 1989.

J. Iwaszkiewicz, Panny z Wilka, [w:] tegoż, Panny z Wilka, Młyn nad Lutynią, Kościół w Skaryszewie, Dziewczyna i gołębie, Warszawa 1971.

J. I. Kraszewski, Złoty Jasieńko, Lublin 1986.

J. I. Kraszewski, Ładny chłopiec: powieść współczesna, Kraków 1976.

H. Mniszkówna, Trędowata: powieść, Kraków 1972.

E. Orzeszkowa, Rodzina Brochwiczów, [w:] tejże, Pisma zebrane, red. J. Krzyżanowski, t. XLVI-XLVII, Warszawa 1951.

E. Orzeszkowa, Nad Niemnem, oprac. J. Bachórz, Wrocław 1996, BN I, nr 292.

E. Orzeszkowa, Pamiętnik Wacławy. Ze wspomnień młodej panny, Warszawa 1988 lub taż, Pamiętnik Wacławy: ze wspomnień młodej panny ułożony, Kraków 2015.

B. Prus, Emancypantki, Warszawa 1990.

B. Prus, Lalka, oprac. J. Bachórz, Wrocław 1991, BN I, nr 292.

B. Prus, Sieroca dola, [w:] tegoż, Pisma, t. IV: Pierwsze opowiadania, oprac. Z. Szweykowski, Warszawa 1950.

B. Prus, Z Bielan [w:] tegoż, Pisma, t. XXII: Nowele, opowiadania, fragmenty, t. I, oprac. Z. Szweykowski, Warszawa 1950.

B. Prus, Ze wspomnień cyklisty [w:] Pisma Bolesława Prusa, t. XXII-XXVI: Nowele, opowiadania, fragmenty, Warszawa 1935.

Wł. St. Reymont, Chłopi, oprac. F. Ziejka, Wrocław 1991, BN I, nr 279.

Wł. St. Reymont, Ziemia obiecana, oprac. M. Popiel, Wrocław 1996, BN I, nr 286.

H. Sienkiewicz, Rodzina Połanieckich, Warszawa 1986.

H. Sienkiewicz, Trylogia: Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski, dowolne wydanie.

O. Tokarczuk, Dom dzienny, dom nocny, Wałbrzych 1998.

Z. Urbanowska, Księżniczka, Warszawa 1958.

S. Wyspiański, Wesele, oprac. J. Nowakowski, wyd. 2, Wrocław 1977, BN I, nr 218.

G. Zapolska, Kaśka Kariatyda, Kraków 1965.

G. Zapolska, Moralność pani Dulskiej, oprac. T. Weiss, wyd. 3, Wrocław 1978, BN I, nr 187.

G. Zapolska, Ich czworo [w:] tejże, Żabusia. Ich czworo, oprac. T. Weiss, Wrocław 1974, BN I, nr 219.

S. Żeromski, Ludzie bezdomni, oprac. I. Maciejewska, Wrocław 1987, BN I, nr 254.

S. Żeromski, Popioły, oprac. J. Paszek, wstęp I. Maciejewska, Wrocław 1996, BN I, nr 289.

S. Żeromski, Syzyfowe prace, oprac. A. Hutnikiewicz, Wrocław 1973, BN I, nr 216.

 

Bibliografia podmiotowa (literatura obca):

H. Balzak, Ojciec Goriot, przełożył i wstępem opatrzył T. Boy-Żeleński, Warszawa 1949.

K. Blixen, Uczta Babette, [w:] tejże, Uczta Babette i inne opowieści o przeznaczeniu, przeł. W. Juszczak, Poznań 2002.

A. Brillat-Savarin, Fizjologia smaku albo Medytacje o gastronomii doskonałej, wybór W. Zawadzki, przekł. i wstęp J. Guze, Warszawa 1977.

Ch. Dickens, Dawid Copperfield: powieść, przeł. K. Beylin, wydanie dowolne.

F. Dostojewski, Zbrodnia i kara. Powieść w sześciu częściach z epilogiem, przeł. J.P. Zajączkowski lub inne wydanie.

L. Esquivel, Przepiórki w płatkach róży: powieść w zeszytach na każdy miesiąc, przepisy kucharskie, historie miłosne tudzież porady domowe zawierająca, przeł. E. Komarnicka, Warszawa 1993.

G. Grass, Blaszany bębenek, przeł. S. Błaut, posłowiem opatrzył R. Bratny, Warszawa 1983 lub inne wydanie.

K. Hamsun, Głód, przeł. F. Mirandola, Poznań 1974.

M. Houellebecq, Cząstki elementarne, przeł. A. Daniłowicz-Grudzińska, Warszawa 2003.

J. Harris, Czekolada, przeł. Z. Kierszys, Warszawa [b.r.].

J. Harris, Jeżynowe wino, przeł. K. Kasterka, Warszawa 2004.

T. Mann, Buddenbrookowie. Dzieje upadku rodziny, przeł. E. Librowiczowa, Warszawa 1988.

T. Mann, Czarodziejska góra, t. 1 i 2, przeł. J. Kramsztyk, posł. napisał M. Wydmuch, Warszawa 1982.

S. Márai, Wyznania patrycjusza, przeł. i posł. opatrzyła T. Worowska, Warszawa 2005.

L. Tołstoj, Anna Karenina, przeł. K. Iłłakowiczówna, Warszawa 1986.

L. Tołstoj, Wojna i pokój: powieść w 4 tomach, przeł. A. Stawar, wstępem poprzedził J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1961.

V. Woolf, Pani Dalloway, przeł. K. Tarnowska, Kraków 2016.

E. Zola, Brzuch Paryża, przeł. N. Gubrynowicz, Warszawa 1957.

 

Bibliografia przedmiotowa (opracowania):

A. Bąbel, Garnek i księga: związki tekstu kulinarnego z tekstem literackim w literaturze polskiej XIX wieku, „Teksty Drugie” 2000, nr 6(65), s. 163-181.

A. Bąbel, Muza z warząchwią. Uwagi o literaturze i kulinariach, Warszawa 2004.

Codzienne, przedmiotowe, cielesne. Języki nowej wrażliwości w literaturze polskiej XX wieku, red. H. Gosk, Izabelin 2002.

Codzienność w literaturze XIX (i XX) wieku. Od Adalberta Stiftera do współczesności, red. G. Borkowska i A. Mazur, Opole 2007.

B. Deptuła, Literatura od kuchni, Warszawa 2013.

E. Ihnatowicz, Kulinaria, [w:] tejże, Literacki świat rzeczy. O realiach w pozytywistycznej powieści obyczajowej, Warszawa 1995, s. 117-173.

M. Iwaszkiewicz, Gawędy o jedzeniu, Warszawa 1967.

E. Kowecka, W salonie i w kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX w., Warszawa 1989, wyd. 2, rozdz. V (Kuchnia).

K. Łeńska-Bąk, O pokarmach, smakach i utraconych znaczeniach. Historia kultury sub specie culinaria, Opole 2010.

Oczywisty urok biesiadowania, red. P. Kowalski, Wrocław 1998.

Realiści, realizm, realność. W stulecie śmierci Bolesława Prusa, red. nauk. E. Paczoska, B. Szleszyński i D.M. Osiński, Warszawa 2013.

G. Saint Bris, Kulinarne fascynacje pana Balzaka, przepisy J. Bardet, zdj. J.-C. Amiel, stylizacja S. Angel, przeł. J. Budzyk, H. Horban, J. Nowicka, red. M. Derkacz-Strybel, Warszawa 2001.

W. Sztabowa, Krupnioki i moczka, czyli gawędy o kuchni śląskiej, Opole 1985.

Z. Szromba-Rysowa, Przy wspólnym stole, Wrocław 1988.

M. Toussaint-Samat, Historia naturalna i moralna jedzenia, przeł. A. B. Matusiak, M. Ochab, Warszawa 2002.

H. Vitry, M. Lemnis, W staropolskiej kuchni i przy polskim stole, Warszawa 1979.

A. Winer, Potrawka z czystej inteligencji – metafora w literackiej antropologii konsumpcji, „Przestrzenie Teorii” 2008, nr 10.

Wokół stołu i kuchni, wybór i oprac. M. i J. Łozińscy, Warszawa 1994.

A. Zwoliński, Jedzenie w relacjach społecznych, Warszawa 2006.

 

Uwaga: Zarówno dyspozycje, jak listy lektur są zbiorami otwartymi, które można uzupełniać o własne pozycje lekturowe. Obowiązuje tylko jedna zasada: należy obligatoryjnie uwzględnić teksty literatury polskiej, literatura obca może pojawić się w pracy jako kontekst dodatkowy.