„Polowanie na byki” – błędy językowe we współczesnej polszczyźnie (Sfery występowania błędów i sposoby ich korygowania)

Dyspozycje: 

Dyspozycje ogólne:

– Norma językowa i uzus jako czynniki regulujące użycie języka. Zróżnicowanie poziomów normy we współczesnej polszczyźnie. Rola normy i uzusu w nabywaniu kompetencji językowych.

– Innowacje w języku a błędy językowe. Kryteria oceny innowacji językowych (i kwalifikowania form jako błędnych).

– Błąd językowy a celowe naruszenie normy.

– Typy błędów językowych. Kryteria w typologizacji błędów.

– Czynniki sprzyjające popełnianiu błędów. Sytuacje, w których najczęściej dochodzi do naruszania poprawności językowej.

– Poradnictwo językowe i słowniki poprawnościowe.

– Postawy wobec języka. Typy postaw i ich przejawy.

– Poprawne używanie języka jako przejaw szacunku dla odbiorców wypowiedzi i wyraz odpowiedzialności za wspólne dobro kulturowe jakim jest język (narzędzie, które umożliwia wyrażanie myśli i uczuć oraz porozumiewanie się).

Dyspozycje szczegółowe:

– Przeanalizuj pod kątem obowiązywania ścisłych norm poprawnościowych różne typy tekstów i sytuacji komunikacyjnych (np. rozmowy w gronie rodzinnym i koleżeńskim, rozmowy z dziećmi, rozmowy zawodowe, rozmowy z obcokrajowcami, przemówienia publiczne, wykłady, listy prywatne, teksty reklamowe itp.). Zbierz zróżnicowany i bogaty materiał ilustrujący pojawienie się błędów w wypowiedziach, w których nie powinno mieć to miejsca oraz w wypowiedziach, w których wystąpienie błędów może być tolerowane lub traktowane inaczej, np. w tekstach literackich (w jakich okolicznościach?). Opisz i sklasyfikuj znalezione naruszenia normy językowej. Zastanów się, z czego mogło wyniknąć ich pojawienie się w danym tekście i jakie czynniki uzasadniają bezwzględne lub łagodniejsze egzekwowanie normy językowej.

– Wybierz dwa starsze i dwa nowsze opracowania poprawnościowe. Przenalizuj ich zawartość oraz sposób pisania o błędach. Na jakie typy błędów poszczególni autorzy zwracają uwagę? Jakie zmiany normy językowej i sposobów mówienia o błędach zauważasz? Z czego te zmiany wynikają? Jak autorzy uzasadniają swoje oceny poszczególnych błędów? Czym tłumaczyłbyś podobieństwa i różnice w postawach autorów?

– Scharakteryzuj różne formy działania na rzecz poprawności językowej i eliminowania błędów (słowniki różnego typu, publikacje, poradniki, pogadanki, wykazy najbardziej rażących błędów, internetowy korektor pisowni, konkursy ortograficzne itp.). Uzasadnij potrzebę takich działań. Które z nich są najbardziej skuteczne i w jakich okolicznościach? Wskaż możliwości połączenia działań poprawnościowych z zabawą, np. znajdź lub ułóż wierszyki, slogany itp. (podaj przykłady). Jakie jeszcze formy mogą przybierać działania na rzecz poprawności? Zastosuj w swoim środowisku różne – mniej lub bardziej konwencjonalne – metody działań poprawnościowych. Opisz swoje obserwacje: odnotuj, z jakimi typami błędów walczyłaś(eś) i z jakim skutkiem.

– Zastanów się, jak długo błąd może funkcjonować w języku. W opracowaniach normatywnych poszukaj przykładów błędów, których popełnianie odnotowywano już dawno, a które wciąż powtarzają się we współczesnych wypowiedziach. Omów te błędy (na czym polegają, z czego wynikają). Prześledź oceny normatywne tych form publikowane w różnych opracowaniach słownikowych i poprawnościowych dawnych i współczesnych. Czy stanowiska różnych autorów wobec tych form były takie same czy też się różniły? Zastanów się, z czego wynika trwałość tych błędów oraz niezmienność oceny normatywnej tych form (czemu nie zostały zaaprobowane).

 

Literatura przedmiotu (do wyboru):

M. Bugajski, Językoznawstwo normatywne, Warszawa 1993

D. Buttler, H. Kurkowska, H. Satkiewicz, Kultura języka polskiego, t. 1–2, Warszawa 1971, 1972

W. Cienkowski, Sprawność językowa, błąd językowy, usterki i zakłócenia, „Socjolingwistyka” 1. Polityka językowa, red. W. Lubaś, Katowice 1977, s. 55–62

A. Dąbrowska, M. Pasieka, Błąd językowy – co to takiego. Rozważania o błędzie językowym w glottodydaktyce polonistycznej, „Acta Universitatis Lodziensis” 2015 – „Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców” 22, s. 21–47

S. Dubisz, Z historii puryzmu i liberalizmu językowego, [w:] Polszczyzna w komunikowaniu publicznym, red. W. Gruszczyński, J. Bralczyk, G. Majkowska, Warszawa 1999, s. 9–17

S. Frycie, M. Jurkowski, K. Sicińska, Kultura języka polskiego, Warszawa 2005 (wybrane rozdziały)

S. Garczyński, Błąd. Źródła, unikanie, Warszawa 1973

A. Gawroński, O błędach językowych, Warszawa 1921

K. Handke, Rozległość i granice uzusu językowego w polszczyźnie na przełomie XX i XXI wieku, [w:] Norma językowa w aspekcie teoretycznym i pragmatycznym, red. A. Piotrowicz, M. Witaszek-Samborska, K. Skibski, Poznań 2011, s. 111–121

K. Handke, Socjologia języka, Warszawa 2008 (rozdz. VII: Konserwatyzm i innowacje językowe w przestrzeni społecznej, s. 220–270)

H. Jadacka, Kultura języka polskiego. Fleksja, słowotwórstwo, składnia, Warszawa 2005

M. Kita, Kto może być niepoprawny?, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Lublin – Polonia”, vol. XVIII, Lublin 2000, s. 122–131

M. Kita, Medialna kariera błędu językowego, [w:] Błąd językowy w perspektywie komunikacyjnej, red. M. Kita przy współudziale M. Czempki-Wiewióry i M. Ślawskiej, Katowice 2008, s. 39–62

K. Kleszczowa, Błąd i innowacja z perspektywy dynamiki języka, dynamiki języka, red.  A. Janowska, M. Pastuchowa, Katowice, s. 173–184

E. Kołodziejek, Co nam dało zróżnicowanie normy językowej?, [w:] Norma językowa w aspekcie teoretycznym i pragmatycznym, red. A. Piotrowicz, M. Witaszek-Samborska, K. Skibski, Poznań 2011, s. 69–75

K. Kwiatkowska, Czy każdy błąd jest błędem? Kilka uwag na temat względności błędów językowych, [w:] Błąd w literaturze, kulturze i językach narodów słowiańskich, red. M. Dziwisz, D. Głuszak, A. Jawdosiuk-Małek, A. Potyrańska, A. Sadecki, M. Stasiak, Lublin 2014, s. 241–253

M. Marczyńska, Zadek pani Marii jest bardzo stary, czyli o komizmie w błędach językowych cudzoziemców uczących się języka polskiego jako obcego, [w:] Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców, red. M. Biernacka i M. Wojenka-Karasek, Łódź 2011, s. 230–239

A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2005 (wybrane rozdziały)

J. Miodek, O normie językowej, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001, s. 73–83

O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny, red. J. Miodek, Wrocław 1996 (wybrane artykuły)

J. Porayski-Pomsta, Błędy językowe i ich rodzaje, [w:] Polszczyzna a/i Polacy u schyłku XX wieku. Zbiór studiów, red. K. Handke i H. Dalewska-Greń, Warszawa 1994, s. 55–66

Z. Saloni, Błędy językowe w pracach pisemnych uczniów liceum ogólnokształcącego. Próba analizy językoznawczej, Warszawa 1971

G. Sawicka, W poszukiwaniu granic normy językowej i komunikacyjnej, [w:] Norma językowa w aspekcie teoretycznym i pragmatycznym, red. A. Piotrowicz, M. Witaszek-Samborska, K. Skibski, Poznań 2011, s. 57–67

M. Siuciak, Błąd czy innowacja? Problematyka poprawnościowa z perspektywy historyka języka, „Język Polski” 2016, z.1, s. 36–44

A. Wiśniak, Kilka uwag o błędach i nie-błędach w reklamie, [w:] Błąd językowy w perspektywie komunikacyjnej, red. M. Kita przy współudziale M. Czempki-Wiewióry i M. Ślawskiej, Katowice 2008, s. 285–296

P. Zbróg, Norma językowa a skodyfikowana norma językowa – propozycja obiektywizacji opisu, „Język Polski” 2011, z. 2–3, s. 109–117

 

Słowniki i opracowania źródłowe (starsze pozycje są dostępne także w wersji zdigitalizowanej za pośrednictwem platformy https://fbc.pionier.net.pl/, z której korzystanie zaleca się z użyciem innych przeglądarek niż Google Chrome):

M. Bańko, Słownik wyrazów trudnych i kłopotliwych, Warszawa 2010

W. Baranowski, Słowniczek polski i błędy językowe, Warszawa 1924

W. Barbasz, Najczęstsze błędy językowe, Warszawa 1938

J. Bliziński, Barbaryzmy i dziwolągi językowe, Kraków 1888

J. Bralczyk, Mówi się. Porady językowe profesora Bralczyka, Warszawa 2001

W. Cienkowski, Język dla wszystkich, cz. 1, 2, Warszawa 1978, 1980

W. Doroszewski, O kulturę słowa. Poradnik językowy, t. 1–3, Warszawa 1964,  1968, 1979

H. Gaertner, A. Passendorfer, Poradnik gramatyczny. Zbiór wskazówek praktycznych dotyczących poprawności językowej, Warszawa 1950

J. Grzenia, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa 2004

A. Ibis-Wróblewski, Byki i byczki, Warszawa 1995

M. Karaś, O dzisiejszej polszczyźnie, Kraków 1972

B. Klebanowska, W. Kochański, A. Markowski, O dobrej i złej polszczyźnie, Warszawa 1985

Z. Klemensiewicz, Pogadanki o języku, Warszawa 1966

K. Kłosińska, Co w mowie piszczy?, Poznań 2013

E. Kołodziejek, M. Kabata, R. Sidorowicz, E-porady językowe, Szczecin 2010

E. Kołodziejek, Językowa corrida. Jak mówić i pisać poprawnie. Poradnik dla całej rodziny, Szczecin 1995

A. Krasnowolski, Najpospolitsze błędy językowe, wyd. 3., Warszawa 1919

B. Kreja, Mówię, więc jestem. Rozmowy o współczesnej polszczyźnie, t. 1–4., Gdańsk 2000, 2001, 2005, 20013

A. A. Kryński, Jak nie należy mówić i pisać po polsku, Warszawa 1920

M. Malinowski, Obcy język polski, Kraków 2003

A. Markowski, Polszczyzna znana i nieznana. Porady, ciekawostki, dyktanda konkursowe, wyd. 2. rozszerzone, Gdańsk 1999

A. Markowski, Językoznawca radzi, Warszawa 1980

P. Mikuła, Mówiąc inaczej, Warszawa 2016

J. Miodek, Słowo jest w człowieku. Poradnik językowy, Wrocław 2007

J. Miodek, Jaka jesteś polszczyzno?, Wrocław 1996

J. Miodek, Słownik OJCZYZNY POLSZCZYZNY, Wrocław 2002

Nowy słownik poprawnej polszczyzny, red. A. Markowski, Warszawa 1999

A. Passendorfer, Błędy językowe, wyd. 2., Lwów 1904

W. Pisarek, Słownik języka niby-polskiego, czyli błędy językowe w prasie, Wrocław 1978

Polszczyzna płata nam figle, red. J. Podracki, Warszawa 1993

Poprawnie po polsku. Poradnik językowy PWN, wybór i oprac. A. Kubiak-Sokół, Warszawa 2007

E. Przyłubska, F. Przyłubski, Język polski na co dzień, Warszawa 1972

S. Reczek, Słowo się rzekło czyli monolog o kulturze języka, Rzeszów 1988

M. Ruszkowski, Słownik polskich pleonazmów i tautologii, Kielce 2012

F. Skobel, O skażeniu języka polskiego w dziennikach i mowie potocznej, 3 zeszyty, Kraków 1870–1877

S. Słoński, Słownik polskich błędów językowych, Warszawa 1947

Słownik poprawnej polszczyzny, oprac. L. Drabik i E. Sobol, Warszawa 2004

Słownik poprawnej polszczyzny, red. W. Doroszewski, H. Kurkowska, Warszawa 1973

L. Szczerbowicz-Wieczór, O skażeniu obecnem języka polskiego w prasie, Płock 1881

S. Szober, O poprawności języka, Warszawa 1913

S. Szober, Słownik ortoepiczny. Jak mówić i pisać po polsku,  Warszawa 1937

J. Szwed, Mów poprawnie! Słownik błędów językowych, Wilno 1931

S. Urbańczyk, Polszczyzna piękna i poprawna. Porady językowe, Wrocław 1963

A. Walicki, Błędy nasze w mowie i piśmie, Kraków 1886

www.poradniajęzykowa.pl, red. K. Wyrwas, Katowice 2007