Lot, wzlot, polot… Kulturowe funkcje "wznoszenia się" w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku

„Stąpać twardo po ziemi” i „bujać w obłokach” to utrwalone we frazeologii dwie postawy wobec życia. Pierwsza oznacza zgodę na ustalony („odwieczny”) porządek, druga odnosi się do buntu, sprzeciwu i potrzeby stania się kimś innym. Obie te postawy w różnych okresach kultury były sobie zdecydowanie przeciwstawiane lub bywały łączone. Także literatura wyrasta z dwóch tradycji: rygoru, podporządkowania regułom i ulegania "szałowi" poetyckiemu, działania w natchnieniu. Różne epoki i prądy któremuś z tych wzorców tworzenia dawały zwykle pierwszeństwo. Nawet jednak tam, gdzie akcentowano podleganie regułom, istoty poezji upatrywano w zdolności do wznoszenia się ponad światem i  dystansowania się względem codzienności. Mitologia grecka pozostawiła dwie figury: Ikara – człowieka upojonego wolnością, który nie osiąga celu i ginie, oraz Dedala – jednostki rozważnej, umiejącej się ograniczyć, której mniej efektowny lot kończy się powodzeniem.           

Ów gest wolności nie pojawiał się jednak w tradycji antycznej tylko w formie mitu, lecz także czystego lotu wyobraźni poetyckiej. Tradycja horacjańska, obecna we wszystkich kolejnych epokach literackich, wykorzystywana była na różne sposoby, najczęściej jako ewokacja swobody tworzenia, lecz także jako pytanie o granice wolności twórcy, dlatego też postać poety niemal od zawsze wiąże się z  obrazem lotu. Od Jana Kochanowskiego (Kto mi dał skrzydła…) poprzez wielu innych staropolskich poetów idących tropem Horacego (Pieśń II, 20: Do Mecenasa), aż do Adama Naruszewicza (Balon) i Adama Mickiewicza wątek ten powraca systematycznie w poezji polskiej.

W literaturze XVIII w. lot balonem w przestworza pokazywał wielkość człowieka i śmiałość jego ambicji poznawczych. Ale – jak pisał później Antoni Gorecki – wzlatując w górę, człowiek „spotka zawsze granice, skąd na ziemię wraca”. Wiek XIX w. przyniósł marzenia o sterowaniu balonami i „żegludze powietrznej”, która pozwoliłaby człowiekowi bezpiecznie i szybko pokonywać największe odległości. W tym samym czasie lot nabiera też przenośnego sensu i oznacza „obiektywizm”, możliwość ogarnięcia wzrokiem całości, spojrzenia na ludzkie sprawy z chłodnym dystansem. W dziewiętnastowieczny model uprawiania nauki wbudowana została metafora lotu nad badanym obszarem: naukowiec to ktoś, kto może poruszać się bez przeszkód, spoglądać na przedmiot z każdej strony, dowolnie kształtować pole obserwacji. Z tej figury lotu czerpała też powieść realistyczna, zakładająca „dystans epicki” do przedmiotu i narratora oglądającego świat z dowolnie wybranej perspektywy.

Przez wieki tęsknota za lataniem (i „ptasią perspektywą”) wyrażała pragnienie zbudowania nowego, lepszego świata, bywała zatem składnikiem myślenia utopijnego. W XX w. lot staje się częścią doświadczenia codzienności. Bycie w górze nie przestaje wszakże prowadzić do osiągania innych stanów świadomości. Samolot i podróż lotnicza dają doświadczenie „liminalności”, przebywania przez jakiś czas ponad i poza światem, doznania symbolicznego  przejścia w zaświaty. Równocześnie jedną z najważniejszych cech kultury współczesnej stał się dokuczliwy panoptyzm. Wznoszenie się jako atrybut czyniący człowieka podobnym Bogu (także jeśli idzie o poczucie wszechmocy) jest jednak stałym elementem topiki literackiej.

 

 

                                                           ***

 

Praca na temat Lot, wzlot, polot… może dotyczyć jednego okresu literackiego (np. lot w literaturze dwudziestolecia międzywojennego), skupiać się na jednym motywie (np. upadku Ikara w poezji powojennej), rozważać lot jako przemieszczanie się fizyczne lub jako skutek działania wyobraźni. Autora/Autorkę może zaciekawiać postać lotnika/astronauty, analizowana w kontekście innych popkulturowych „superbohaterów” latających (Superman, Batman itp.). Praca o locie może także odnieść się do hegemonizacji wzroku w kulturze współczesnej, a w szczególności – do popularności „podróży wirtualnych” w kulturze polskiej XX wieku. Wątki obecne w polskiej literaturze warto skonfrontować z współczesną literaturą obcą (np. poezją W. H. Audena).

Powyższe uwagi należy traktować jako zbiór podpowiedzi, przypominających zróżnicowane motywy i tradycje literackie, do których odnosi się temat pracy, i mających rozbudzić wyobraźnię uczestników, którzy zdecydują się na wybór tego tematu. Podobnie bibliografia ma charakter przykładowy; jej zadaniem jest wskazanie tekstów pozwalających na właściwą realizację tematów, uczeń może wybierać teksty także spoza tej listy.

 

Opracowania:

Antologia polskiego futuryzmu i nowej sztuki, wstęp i oprac. Z. Jarosiński, wybór H. Zaworska, Wrocław 1978, BN I, nr 230

G. Bachelard, Wyobraźnia poetycka. Wybór pism, wybór H. Chudak, przeł. H. Chudak, A. Tatarkiewicz, wstęp J. Błoński, Warszawa 1975 (rozdz. Powietrze i marzenie, Poetyka marzenia)

P. T. Dobrowolski, Latająca Europa. Balony w XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2014, nr 2

U. Eco, Superman w literaturze masowej, przeł. J. Ugniewska, Warszawa 1996.

M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Warszawa 1993 [rozdz. Panoptyzm]

M. Górska, Balon, w zbiorze: Czytanie Naruszewicza. Interpretacje, red. T. Chachulski, Wrocław 2000

R. Holmes, Wiek cudów. Jak odkrywano piękno i grozę nauki, przeł. E. Morycińska-Dzius, Warszawa 2010 [część: Baloniarze w niebie]

M. Inglot, W kręgu lotniczych opowieści Janusza Meissnera, „Literatura i Kultura Popularna” 2000, t. 9

P. Kaczyński, Balon. Zapiski z lektury, w zbiorze: Czytanie Naruszewicza. Interpretacje, red. T. Chachulski, Wrocław 2000

R. Kaleta, Sensacje z dawnych lat. Wyszukał i skomentował…, Wrocław 1986 [części: Machina panów Montgolfier i następne]

W. Kaliszewski, Balony nad Puławami. Osiemnastowieczne rytuały wypraw ponad chmury w poetyckim opisie, „Napis” 2010

M. Kmiecik, Oblicza miejsca. Topiczne i atopiczne wyobrażenia przestrzeni w poezji Juliana Przybosia, Kraków 2013

J. Knap, Niesamowity świat awiacji w międzywojennej nowelistyce Janusza Meissnera, „Annales Universitatis Paedagogicae. Studia Historicolitteraria 11”, 2011 [dostęp online w serwisie http://bazhum.muzhp.pl]

J. Kolbuszewski, Tatry w literaturze polskiej. 1805-1939, Kraków 1982 [Część II (1889-1939)]

A. Kowalczykowa, Pejzaż romantyczny, Kraków 1982

J. Kwiatkowski, Świat poetycki Juliana Przybosia, Warszawa 1972

Z. Łapiński, Wstęp, w: Czesław Miłosz, Poezje wybrane, wybór i opracowanie…., Wrocław 2013

B. Łazińska, Przyboś i romantycy, Warszawa 2002

J. Łukasiewicz, Chłopski Bruegel i wesoły Burns, w: Grochowiak i obrazy, Wrocław 2002.

P. Majerski, Jerzy Jankowski, Katowice 1994

A. Okopień-Sławińska, Kazimierz Brandys „Jak być kochaną”, w zbiorze: Nowela, opowiadanie, gawęda. Interpretacja małych form narracyjnych, red. K. Bartoszyński, M. Jasińska-Wojtkowska, S. Sawicki, Warszawa 1974

J. Poradecki, Aż tu moje skrzydło sięga. Studium o dziejach motywu lotu poety w poezji polskiej, Łódź 1988

 A. Smuszkiewicz, Zaczarowana gra. Zarys dziejów polskiej fantastyki naukowej, Poznań 1982

Stulecie Przybosia, red. S. Balbus i E. Balcerzan, Poznań 2002

W. Tomasik, Zamach na Świnicę. O kolei, której nie było, i o problemie, który pozostał, w: Szalony bieg. Kolej i ciemna nowoczesność, Warszawa 2015

Widzieć, myśleć, być. Technologie mediów, wybór, wstęp i oprac. A. Gwóźdź, Kraków 2001 (A. Gwóźdź, Przez okno technologii. Wprowadzenie, P. Virilio, Maszyna widzenia, J. Murray-Brown, Video Ergo Sum, S. Bukatman, Odlot doskonały: efekty specjalne a percepcja kalejdoskopowa)

 

Utwory literackie (jeśli nie podano inaczej – pozycje dostępne w wielu współczesnych wydaniach):

 

A. Asnyk, Nad głębiami [cykl], w: Poezje wybrane, wybór i wstęp P. Hertz, Warszawa 1978 [wydanie dostępne online: Poezje po raz pierwszy razem zebrane, oprac. T. Chrzanowski i H. Schipper, t. 1–2, Warszawa 1938–1939 ; http://literat.ug.edu.pl/~literat/asnyk/index.htm]

M. Białoszewski, Ja stróż latarnik, w: Odczepić się i inne wiersze opublikowane w latach 1976-1980 [Utwory zebrane, t. VII], Warszawa 2016

K. Brandys, Jak być kochaną, Warszawa 1999

E. Bryll, Wciąż o Ikarach głoszą…, w: Wiersze, wstęp P. Kuncewicz, Warszawa 1988 [pierwodruk książkowy: Sztuka stosowana, Warszawa 1966]

A. Gorecki, Balon, w: Pisma Antoniego Goreckiego, wydanie uprawnione E.Ł. Kasprowicza, t. II, Lipsk 1886, http://pbc.gda.pl/dlibra/doccontent?id=43798

S. Grochowiak, Ikar, w: Agresty, Warszawa 1963

S. Grochowiak, Święty Szymon Słupnik, w: Wiersze, Warszawa 1995 [pierwodruk książkowy: Ballada rycerska, Warszawa 1956]

Z. Herbert, Dedal i Ikar, w: Wiersze zebrane, oprac. R. Krynicki, Kraków 2008 [pierwodruk: Struna światła, Warszawa 1956]

Z. Herbert, Ptak z drzewa, w: Wiersze zebrane, oprac. R. Krynicki, Kraków 2008 [pierwodruk: Studium przedmiotu, Warszawa 1961]

J. Iwaszkiewicz, Ikar, w: Opowiadania, t. III, Warszawa 1980

J. Iwaszkiewicz, Wzlot, w: Opowiadania, t. V, Warszawa 1980

J. Jankowski, Spłon lotnika. Rapsod, w zbiorze: Antologia polskiego futuryzmu i nowej sztuki, wstęp i oprac. Z. Jarosiński, wybór H. Zaworska, Wrocław 1978, BN I, nr 230

J. Kasprowicz, W turniach, w: Utwory literackie, t. III, cz. 1., oprac. R. Loth, Kraków 1997

S. Lem, Dzienniki gwiazdowe, Kraków 2016 lub inne

J. Meissner, Hangar nr 7, Warszawa 1932

J. Meissner, Licznik z czerwoną strzałką. Nowele lotnicze, Lwów 1931

T. Miciński, Nietota. Księga tajemna Tatr, Kraków 2007

A. Mickiewicz, Dziady, cz. III [tzw. Mała improwizacja]; Dzieła. Wydanie rocznicowe. Tom III. Dramaty, oprac. Z. Stefanowska,Warszawa 1995

A. Mickiewicz, Oda do młodości i Sonety krymskie [Ajudah, Czatyrdah, Widok gór ze stepów Kozłowa, Droga nad przepaścią w Czufut-Kale], w: Dzieła. Wydanie rocznicowe. Tom I. Wiersze, oprac. Cz. Zgorzelski, Warszawa 1993

Cz. Miłosz, Oda do ptaka, w: Wiersze wszystkie, Kraków 2011 [pierwodruk książkowy: Król Popiel i inne wiersze, Paryż 1962]

Cz. Miłosz, Uczciwe opisanie samego siebie nad szklanką whisky na lotnisku, dajmy na to w Minneapolis, w: Wiersze wszystkie, Kraków 2011 [pierwodruk książkowy: To, Kraków 2000]

Cz. Miłosz, Zniewolony umysł, Kraków 1999 [I wyd. Paryż 1953]

F. Morawski, Żeglarz powietrzny. Oda, w: Pisma. T. I (Poezje), Wrocław 1841, https://polona.pl/item/188469/2/

A. Naruszewicz, Balon, druk ulotny, Warszawa 1789, http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=24513&from=pubindex&dirids=...

C. Norwid, Pielgrzym, w: Vade-mecum, oprac. J.W. Gomulicki, Warszawa 1962

C. Norwid, Tajemnica lorda Singelworth, w: Pisma zebrane. Tom 4. Proza, oprac. J.W. Gomulicki, Warszawa 1980

M. Pawlikowska-Jasnorzewska, Epitafium lotnicze, w: Poezje zebrane, t. I, oprac. A. Madyda, wstęp K. Ćwikliński, Toruń 1997

M. Pawlikowska-Jasnorzewska, Kobieta-Ikar; Kochanka lotnika, w: Wybór poezji, oprac. J. Kwiatkowski, Wrocław 1967, BN I, nr 194

T. Peiper, Oczy nad miastem, w: Pisma wybrane, oprac. S. Jaworski, Wrocław 1979, BN I, nr 235

B. Prus, Lalka, wyd. dowolne

B. Prus, Wieża paryska, w: Wczoraj, dziś, jutro, oprac. Z. Szweykowski, Warszawa 1973.

K. Przerwa-Tetmajer, Evviva l’arte, Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej, w: Poezje wybrane, wstęp i oprac. J. Krzyżanowski, Wrocław 1968, BN I, nr 123 http://literat.ug.edu.pl/~literat/tetmajer/index.htm

J. Przyboś, Dachy; Eiffel; Linią powietrzną (cykl); Lot Orlińskiego, w: Utwory poetyckie, t. I, oprac. R. Skręt, wstęp J. Kwiatkowski, Kraków 1984

J. Przyboś, Widok z wieży Notre-Dame, w: Utwory poetyckie, t. II, oprac. R. Skręt, wstęp J. Kwiatkowski, Kraków 1994

B. Schulz, Sklepy cynamonowe  [rozdz. Ptaki], w: Opowiadania; Wybór esejów i listów, oprac. J. Jarzębski, Wrocław 1989, BN I, nr 264

H. Sienkiewicz, Latarnik, wstęp i komentarz K. Poklewska, Wrocław 1988

A. Słonimski, Alarm, w: Poezje wybrane, Warszawa 1970 [pierwodruk książkowy: Londyn 1940]

J. Słowacki, Kordian, oprac. M. Inglot, Wrocław 1974, BN I, nr 2  [monolog Kordiana na Mont Blanc]

L. Staff, Ciąg żurawi; Wróbel, w: Poezje zebrane, t. II, Warszawa 1967

W. Szymborska, Identyfikacja, w: Tutaj, Kraków 2009

W. Szymborska, Na lotnisku, w: Wystarczy, Kraków 2011

A. Wat, Przed Breughelem Starszym, w: Poezje. Pisma zebrane, t. I, oprac. A. Micińska i J. Zieliński, Warszawa 1997 [pierwodruk: Wiersze, Kraków 1957]

A. Ważyk, Lotnik i maszynista, w zbiorze: Antologia polskiego futuryzmu i nowej sztuki, wstęp i oprac. Z. Jarosiński, wybór H. Zaworska, Wrocław 1978, BN I, nr 230

S. Witkiewicz, Na przełęczy. Wrażenia i obrazy z Tatr, Kraków 1991

J. Wittlin, Pierwszy lot, w: Pisma pośmiertne i inne eseje, oprac. J. Zieliński, Warszawa 1991