Pozór, iluzje i sny w literaturze staropolskiej

Dyspozycje: 

Obraz świata w literaturze średniowiecza i renesansu opierał się na mocnym przekonaniu o wiarygodności danych zmysłowych, które – uzupełnione przez Objawienie – zapewniają wystarczającą wiedzę o człowieku i jego miejscu we wszechświecie. Także wizje senne, wpisane w ten harmonijny kontekst, miały określoną funkcję poznawczą i dawały wgląd w przestrzenie ukryte wprawdzie dla cielesnego oka, lecz będące elementem ustanowionego przez Boga ładu. Nawet jednak w tej epistemologicznie stabilnej konstrukcji mentalnej rysowały się pewne luki i szczeliny, gdyż uważano również, że często wyobraźnia oniryczna, pobudzana czy to przez nieuporządkowane ludzkie pragnienia, czy to przez pokusy i podstępy szatańskie, mami obrazami snów zwodniczych i fałszywych.

            Nurty filozoficzne oraz odkrycia naukowe przełomu XVI i XVII wieku naruszyły nie tylko tradycyjną kosmologię i związany z nią obraz świata, ale zwróciły także uwagę na ograniczenia percepcji zmysłowej, na skomplikowanie i nieoczywistość kondycji poznawczej człowieka, nieodwołalnie uwikłanego w dziedzinę pozorów i cieni. To, co wydawało się dotychczas oczywiste, bo potwierdzone przez zmysły i autorytet Pisma, stopniowo tę oczywistość traciło i zaczęło wymagać dociekań, interpretacji. Od końca XVI wieku w kulturze europejskiej narastały tendencje sceptyckie, a filozofia Kartezjusza, która miała służyć ich przezwyciężeniu, w istocie najdobitniej je wyartykułowała.

Gdy jednak filozofia zmagała się z problemami epistemologii, literatura i sztuka wieku XVII zdawała się ulegać fascynacji zmysłową ułudą; iluzja i sen, któremu niekoniecznie już przypisywano funkcje rewelatorskie czy profetyczne, budziły zainteresowanie jako gra wyobraźni, czynniki współtworzące dziwność, ale też piękno otaczającej nas rzeczywistości. Ta „estetyka pozoru” uprzywilejowywała określone motywy obrazowe (np. tafle wód, lustra, szkła, blaski i ognie, migotliwe klejnoty) i mityczne (np. mit Narcyza, Dafnidy, Proteusza), toposy (życia snem, teatru świata), sprzymierzała się też z nurtami literackimi zorientowanymi na poetycką eksplorację cudowności świata (konceptyzm w jego równych europejskich odmianach).

            Na literaturę polską dawnych wieków zwykliśmy patrzyć w perspektywie jej związków z tradycją humanistyczno-retoryczną czy z sarmatyzmem. W jakiej mierze jednak znajdują w niej odzwierciedlenie przedstawione wyżej problemy epistemologiczne i towarzyszące im napięcia estetyczne: zainteresowanie niepewnością poznawczej kondycji człowieka, fascynacja „estetyką pozoru”, otwarcie na pokusy imaginacji? Wyrazem jakich ogólniejszych zjawisk i procesów mogły być – Twoim zdaniem – te tendencje? Jaką wreszcie rolę ten nurt tradycji odegrał w kształtowaniu się polskiej wyobraźni literackiej kolejnych wieków?

 

Bibliografia

Teksty literackie:

 

Jan Dantyszek: Pieśni, przeł. A. Kamieńska, wstęp Z. Nowak, Olsztyn 1987 (tu zwłaszcza Sen o różnoistotności Fortuny i Cnoty).

Jan Kochanowski: Dzieła polskie, wyd. J. Krzyżanowski, Warszawa 1953 i nast. (tu zwłaszcza Fraszki II, 37 Do snu; Tren XIX albo sen) lub inne wydania: Fraszki, oprac. J. Pelc, wyd. 3 przejrzane, Wrocław 1998, „Biblioteka Narodowa”, Seria I, nr 163; Treny, oprac. J. Pelc, Wrocław 1997, „Biblioteka Narodowa”, Seria I, nr 1.

Jan Kochanowski: Elegii ksiąg czworo, tłum L. Staff, Warszawa 1955 (tu zwłaszcza II, 11; IV, 2).

Mikołaj Sęp Szarzyński: Poezje zebrane, wyd. R. Grześkowiak, A. Karpiński, K. Mrowcewicz, Warszawa 2001, seria: „Biblioteka pisarzy Staropolskich”, t. XXIII (tu zwłaszcza Erotyki 8 Do Kasie „Jako lód taje przeźroczysty z leka”).

Kasper Miaskowski: Zbiór rytmów, wyd. A. Nowicka-Jeżowa, Warszawa 1995, seria: „Biblioteka pisarzy Staropolskich”, t. III. Pełny tekst w formacie pdf dostępny na stronie: http://ibl.waw.pl/pl/nauka-i-badania/publikacje/biblioteka-pisarzy-staropolskich

Torquato Tasso: Gofred abo Jeruzalem wyzwolona, przeł. P. Kochanowski, oprac. R. Pollak, Wrocław 1951

Szymon Zimorowic: Roksolanki albo ruskie panny, wyd. R. Grześkowiak, Warszawa 1999, seria: „Biblioteka pisarzy Staropolskich”, t. XIII. Wstęp do tomu dostępny także na stronie http://ibl.waw.pl/pl/nauka-i-badania/publikacje/biblioteka-pisarzy-staropolskich

„Wysoki umysł w dolnych rzeczach zawikłany”. Antologia polskiej poezji metafizycznej epoki baroku: od Mikołaja Sępa Szarzyńskiego do Stanisława Herakliusza Lubomirskiego, oprac. K. Mrowcewicz, Warszawa 1993 (tu zwłaszcza utwory Daniela Naborowskiego, Zbigniewa Morsztyna, Aleksandra Teodora Lackiego).

Giambattista Marino – Anonim: Adon, t. 1-2, wyd. L. Marinelli, K. Mrowcewicz, Roma-Warszawa 1993

Jan Andrzej Morsztyn: Utwory zebrane, wyd. L. Kukulski, Warszawa 1971.

Stanisław Herakliusz Lubomirski, Poezje zebrane, t. 1-2, wyd. A. Karpiński, Warszawa 1996,  (tu zwłaszcza: Adverbia moralia, Decymka myśli świętych, Somnus).

Stanisław Samuel Szemiot: Sumariusz wierszów, wyd. M. Korolko (tu zwłaszcza Traktat o snach), Warszawa 1981.

Helikon sarmacki. Wątki i tematy polskiej poezji barokowej, oprac. A. Vincenz, M. Malicki, J. Chróścicki, Wrocław 1989, „Biblioteka Narodowa”, Seria I, nr 259.

 

Opracowania:

Backvis Claude, Panorama poezji polskiego baroku, t. 1-2, tłum. W. Błońska-Wolfarth, A. i K. Choińscy, G. Majcher, Warszawa 2003.

Hanusiewicz Mirosława, Święte i zmysłowe w poezji religijnej polskiego baroku, Lublin 1998.

Karpiński Adam, Sęp, Kasia i Narcyz, „Teksty Drugie” 2003, z. 1.

Kotarska Jadwiga, Theatrum mundi: ze studiów nad poezją staropolską, Gdańsk 1998.

Kroczak Jerzy, „Sen mi się udał…” o wizjach sennych w epice barokowej, „Prace Literackie” 2000.

Le Goff Jacques, Sny średniowiecza, przeł. W. Błońska, „Teksty” 1973, nr 1.

Lewis Clive Staples, Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej, przeł. W. Ostrowski, Kraków 1995.

Michałowska Teresa, Śnić w średniowiecznej Polsce, w: Wyobraźnia średniowieczna, red. T. Michałowska, Warszawa 1996.

Mrowcewicz Krzysztof, Trivium poetów polskich epoki baroku: klasycyzm – manieryzm – barok. Studia nad poezją XVII stulecia, Warszawa 2005.

Nowicka-Jeżowa Alina, Jan Andrzej Morsztyn – Giambattista Marino. Dialog poetów europejskiego baroku, Warszawa 2000.

Otwinowska Barbara, Sen w poezji Jana Kochanowskiego, w: Jan Kochanowski 1584-1984. Epoka. Twórczość. Recepcja, red. J. Pelc, P. Buchwald-Pelcowa, B. Otwinowska, t.1, Lublin 1984.

Pelc Janusz, Barok – epoka przeciwieństw, Warszawa 1993.

Sokołowska Jadwiga, Spory o barok. W poszukiwaniu modelu epoki, Warszawa 1971.

Zagożdżon Joanna, Sen w literaturze średniowiecznej i renesansowej, Opole 2002.

Zimek Katarzyna, Reinterpretacje Metamorfoz w poezji polskiego baroku: Narcyz – Akteon – Dafne, Warszawa 2013.