Zaufanie i nieufność wobec słowa w programach i praktyce poezji polskiej

Dyspozycje: 

„Poezja jest sztuką przez język”. Słowo jako tworzywo wypowiedzi poetyckiej bywa jednak różnorako rozumiane i traktowane w twórczości poetów różnych epok i nurtów literackich. Między pełnym zaufaniem do możliwości zrealizowania poprzez słowo autorskiego zamiaru twórczego a dobitnie manifestowaną nieufnością wobec tych możliwości sytuują się różne poglądy i podejścia do słowa jako materiału poezji. Autorzy czasem rozważają tę kwestię w dyskursywnie  formułowanej refleksji (w artykułach, esejach, rozprawach) na temat słowa poetyckiego, bywa ona także stematyzowanym przedmiotem wywodów w wierszach i poematach, znajduje również wyraz w sposobach posłużenia się słowem w ich immanentnej poetyce.

Najistotniejsze kwestie związane ze sposobami podejścia do możliwości słowa poetyckiego mieszczą się w następujących obszarach problemowych:

I.          Zaufanie: „Odpowiednie dać rzeczy – słowo”.

a.   jakie rozumienie języka jako narzędzia komunikacji leży u podstaw zaufania do słowa jako tworzywa poezji;

b.   „aby język giętki/Powiedział wszystko, co pomyśli głowa” – słowo a myśl;

c.   na czym opiera się przekonanie o słowie jako sprawnym środku przedstawiania rzeczywistości w utworze poetyckim;

d.   jak są rozumiane gwarancje fortunnego kontaktu między nadawcą a odbiorcą wypowiedzi poetyckiej i oddziaływania jej na odbiorcę;

e.   w jakim stopniu i dzięki jakim właściwościom słowa poetyckiego twórca może ukazać własną postawę wobec świata, wizję rzeczywistości i sferę doznań;

f.    „że w posąg mieni nawet pożegnanie”: moc utrwalająca słowa jako upamiętnienia;

g.   poprzez jakie środki poetyckie może manifestować się w poetyce utworu postawa zaufania wobec słowa.

 

II.        Nieufność: „Język kłamie głosowi, a głos myślom kłamie”.

a.   „kryzys mowy” – przyczyny podejrzliwości wobec słowa: jego niewystarczalność dla ujęcia wielości i różnorodności świata w kategoriach językowych; pojmowanie języka jako filtru programującego widzenie i rozumienie rzeczywistości;

b.   „Trudniej dzień dobrze przeżyć, niż napisać księgę” – antynomia słowa i czynu;

c.   sposoby manifestowania nieufności wobec nacechowanych tendencyjnie, ideologicznie użyć języka (kłamstwo, manipulacja, demagogia, patologie językowe);  

d.   konwencjonalizacja słowa – nieufność wobec słów i środków stylistycznych „wytartych”, pustych, pozbawionych treści;

e.   poezja lingwistyczna i poezja Nowej Fali; diagnoza rzeczywistości na podstawie obserwacji sposobów mówienia; odsłanianie patologii językowej; gra z językiem.

f.    środki poetyckie służące manifestowaniu nieufności wobec słowa.

 

III.       Niewyrażalność: „... bo w żyjących języku nie ma na to głosu”.

a.   Najdawniejsze tradycje – nieuchwytność piękna: „Je ne sais quoi”;

b.   niewyrażalność  jako niemożność zwerbalizowania doświadczenia;

c.   niewyrażalność a doświadczenie nieznane, niezwykłe, traumatyczne, graniczne, epifaniczne;

d.   paradoks niewyrażalności – środki poetyckie sygnalizujące niedostatki i ograniczenia języka (m.in. metafora, enumeracja, neologizmy, koncept, oksymoron, kontrast, zabiegi składniowe ...);

e.   w stronę minimalizmu – mowa ze ściśniętym gardłem;

f.    paradoks mowy i milczenia – środki poetyckie wprowadzające milczenie w obręb tekstu;

g.   niewyrażalność a nowoczesność.

 

W pracy interpretacyjnej (zarówno dotyczącej poglądów wyrażonych dyskursywnie, jak i poetycko) należy rozważyć wybrane z tego zestawu problemy związane z różnymi podejściami do kwestii słowa.

 

    Zadania osoby opracowującej ten temat:  

  – wybierz autora, w którego twórczości refleksja nad słowem w poezji i nad jego potencją poezjotwórczą jest wyrazista i ważna;

  – scharakteryzuj poglądy na ten temat zawarte w jego rozprawach, esejach,  artykułach albo innych wypowiedziach (np. listy, pamiętniki, wywiady itp.) – jeśli refleksje takie pojawiają się w jego dorobku twórczym;  

 – wybierz z twórczości poetyckiej danego autora wypowiedzi na temat roli języka w budowaniu obrazu świata i zinterpretuj je  w kontekście poglądów tego autora na język

– zinterpretuj jego wybrany wiersz (poemat), w którym problem słowa poetyckiego jest stematyzowanym przedmiotem refleksji, z uwzględnieniem środków poetyckich służących kształtowaniu tej refleksji;

 – zinterpretuj wybrany utwór tego poety, ukazując, w jaki sposób w sferze poetyki przejawia się koncepcja słowa poetyckiego, która stała się tematem wypowiedzi dyskursywnych i metapoetyckich.

 

Lektury (do wyboru, zależnie od tego, jaka twórczość została wybrana jako przedmiot pracy):

Źródła:

I. Krasicki, [O języku i stylu] „Monitor” 1766, nr 54; [O sposobach wydoskonalenia języka] „Monitor” 1766, nr 57 (przedruk w: „Monitor1765-1785. Wybór, oprac. E. Aleksandrowska, Wrocław 1976, s. 104-111.   

W. Humboldt, O myśli i mowie. Wybór pism z teorii poznania, filozofii dziejów i filozofii języka., wybrała, przełożyła i poprzedziła słowem wstępnym E. M. Kowalska, Warszawa 2002.  

A. Mickiewicz, Prelekcje paryskie, w: Dzieła. Wydanie Narodowe, t. 11 (szczeg. s. 372-376).

C. K. Norwid, Rzecz o wolności słowa,  Promethidion, Białe kwiaty, Czarne kwiaty.  

B. Leśmian, Szkice literackie, oprac. J. Trznadel, Warszawa 1959.

T. Peiper, Tędy, Warszawa 1930.

J. Przyboś,  Linia i gwar, Kraków 1959, t. 1 (tu szczeg. Idea rygoru i Człowiek w rzeczach).

J. Przyboś, Sens poetycki, Krakw 1963 (tu szczeg. Sens poetycki, Z teorii poznania lirycznego. O metaforze).

Z. Bieńkowski, Wstęp do poetyki, w: tegoż, Poezje zebrane, Warszawa 1993.

Cz. Miłosz, O milczeniu, w: tenże, Przygody młodego umysłu. Publicystyka i proza 1931-1939, oprac. A. Stawiarska, Kraków 2003.   

Opracowania:

J. Sławiński, Koncepcja języka poetyckiego awangardy krakowskiej, Wrocław 1965 (szczeg. rozdz. II).   

S. Barańczak, Parę przypuszczeń na temat poezji współczesnej – wstęp do zbioru Jednym tchem, Warszawa 1970

Z. Łapiński, Norwid, Warszawa 1971, rozdz. 1: Filozofia i poezja języka.

J. Sławiński, Semantyka poetycka Leśmiana, w: Studia o Leśmianie, pod red. M. Głowińskiego i J. Sławińskiego, Warszawa 1971.

E. Olkuśnik, Słowotwórstwo na usługach filozofii, w: Studia o Leśmianie, pod red. M. Głowińskiego i J. Sławińskiego, Warszawa 1971

S. Barańczak, Język poetycki Mirona Białoszewskiego, Wrocław 1974.

Z. Kopczyńska, Język a poezja. Studia z dziejów świadomości językowej i literackiej oświecenia i romantyzmu, Wrocław 1976, r. VI i VII. 

Z. Florczak, Europejskie źródła teorii językowych w Polsce na przełomie XVIII i XIX wieku, Wrocław 1978, rozdz. III: Doskonałość i doskonalenie języka, s. 179-190.

M. Głowiński, Zaświat przedstawiony. Szkice o poezji Bolesława Leśmiana, Warszawa 1981.

M. Głowiński, Wstęp, w: J. Tuwim, Wiersze wybrane, Wrocław 1986, wyd. IV, rozdz. Właściwości języka Tuwima i Słowo jako problem poetycki.

M. Kalinowska, Mowa i milczenie – antynomie samotności romantyka (Uwagi o kilku utworach Mickiewicza), w: Style zachowań romantycznych, pod red. M. Janion i M. Zielińskiej, Warszawa 1986.

Z. Mitosek, Język kłamie? Jeszcze raz o Mickiewiczu, w: Dziewiętnastowieczność. Z poetyk polskich i rosyjskich XIX wieku, red. E. Czaplejewicz i W. Grajewski, Wrocław 1988.

S. Barańczak, Tablica z Macondo. Osiemnaście prób wytłumaczenia, po co i dlaczego się pisze, Londyn 1990 (zwłaszcza eseje: Norwid: obecność nieobecnego oraz Zemsta na słowie (Julian Tuwim: „Bal w Operze”).

W. Bolecki, Język jako świat przedstawiony. O wierszach Stanisława Barańczaka, w: tegoż Pre-teksty i teksty. Z zagadnień związków międzytekstowych w literaturze polskiej XX wieku, Warszawa 1991.

A. Pajdzińska, Definicje poetyckie, w: O definicjach i definiowaniu, red. J. Bartmiński, R. Tokarski, Lublin 1993. 

G. Ajgi, Poezja – jako – milczenie. Luźne notatki do tematu, przeł. W. Woroszylski, „Arkusz” 1995, nr 1.

Z. Kloch, Spory o język, Warszawa 1995, rozdz. II, cz. 2 (Gramatyka, myślenie, język, s. 29-44).

R. Grzegorczykowa, Jak rozumieć kreatywny charakter języka?, w: Kreowanie świata w tekstach, red. A. M. Lewicki, R. Tokarski, Lublin 1995.  

J. Bartmiński, O pojęciu językowego obrazu świata, w: tenże, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2009 (lub wyd. poprzednie).

E. Balcerzan, Niewyrażalne czy nie wyrażone? w: Literatura wobec niewyrażalnego, praca zbiorowa pod redakcją W. Boleckiego i E. Kuźmy, Warszawa 1998.

A. Sobolewska, Poeci wobec niewyrażalnego, w: Literatura wobec niewyrażalnego, praca zbiorowa pod redakcją W. Boleckiego i E. Kuźmy, Warszawa 1998.

A. Kluba, Niezrozumiałe – nienazwane – nowoczesne. Leśmian i Iwaszkiewicz – dwa modele poetyckiej niewyrażalności, w: Literatura wobec niewyrażalnego, praca zbiorowa pod redakcją W. Boleckiego i E. Kuźmy, Warszawa 1998.

K. Handke, Semantyka milczenia, Warszawa 1999.

S. Barańczak, Użycie języka w poezji: zwięzłość i wieloznaczność, w: Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin 2001.

K. Handke, Semantyka milczenia 2, Warszawa 2002.

Antropologia języka. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. G. Godlewski, A. Mencwel, R. Sulima, wstęp i red. G. Godlewski, Warszawa 2003 (zwłaszcza wstęp G. Godlewskiego: Słowo o antropologii słowa oraz wybrane studia z rozdz. I: Zjawisko języka, II: Językowy obraz świata, VIII: Słowo święte).

J. Kandziora, Ocalony w gmachu wiersza. O poezji Stanisława Barańczaka, Warszawa 2007 (zwłaszcza rozdz. V i VI).

P. Mitzner, Biedny język. Szkice o kryzysie słowa i literaturze wojennej, Warszawa 2011 (szczeg. szkice 1, 4, 6, 8, 9).

T. Dobrzyńska, Od słowa do sensu. Studia o metaforze, Warszawa 2012 (rozdz. I – studia: W poszukiwaniu nowego sensu, Rzeczy w świecie poety; rozdz. II: Człowiek – słowo – świat. Antropologiczne aspekty metafory – studia: „Mój intymny mały świat” a poetyckie sposoby konceptualizacji, Metafora jako narzędzie analizy rzeczywistości. Martwa natura z pajęczyną w wierszu Stanisława Barańczaka).

Antropologia twórczości słownej. Zagadnienia i wybór tekstów, oprac. K. Hagmajer-Kwiatek, A. Karpowicz, J. Kowalska-Leder, wstęp i red. A. Karpowicz, Warszawa 2012 (zwłaszcza wstęp: Słowo – twórczość słowna – literatura ; wybrane studia z rozdz. V: Poetyckość. Język poetycki).  

R. Tokarski, Światy za słowami. Wykłady z semantyki leksykalnej, Lublin 2013 (rozdz. 2.3: Język odzwierciedla, kreuje czy też interpretuje świat zewnętrzny?).