"Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą..."

Dyspozycje: 

"Grzeczność nie jest nauką łatwą ani małą..."

Zasady etykiety językowej – ich stosowanie lub naruszanie w kontaktach różnych pokoleń i środowisk, w rozmaitych formach komunikacji językowej i w różnych typach przekazów

 

I. Zadania do wyboru:

  1. Omów wybrane typy aktów grzeczności, występujących np. w środowisku familijnym, lub szkolnym itp., których uczestnikami są przedstawiciele różnych pokoleń. Zwróć uwagę na różnice zachowań werbalnych oraz odmienne używanie słownictwa i form językowych w obrębie tych samych typów aktów grzeczności w sytuacjach oficjalnych i sytuacjach nieoficjalnych. Zbierz materiał ilustrujący różne akty grzeczności pojawiające się w komunikacji ustnej między przedstawicielami różnych pokoleń. Scharakteryzuj te językowe zachowania grzecznościowe pod kątem użycia swoistych środków językowych oraz (nie)zgodności tych zachowań z uniwersalnymi strategiami grzecznościowymi. Jak oceniasz stopień stosowności i szablonowości wypowiedzi w poszczególnych grupach pokoleniowych? Na podstawie wywiadów z przedstawicielami starszych pokoleń oraz opracowań z zakresu savoir-vivre’u określ zmiany w grzecznościowych zachowaniach międzypokoleniowych, jakie nastąpiły w XX i XXI w.
  2. Omów zasady i formy językowych zachowań grzecznościowych (pisemnych) na różnych portalach społecznościowych. Określ typy aktów grzeczności wykorzystywane na portalach, rozpatrz cele i stosowność poszczególnych zachowań grzecznościowych. Czym różnią się na poziomie językowym portalowe akty grzeczności od tradycyjnych aktów grzeczności wyrażanych w formie pisemnej? Jaką rolę odgrywa w grzeczności portalowej szablonowość wypowiedzi? Jakie środki wyrażania grzeczności niewerbalnej towarzyszą językowym zachowaniom grzecznościowym? Oceń, który z aspektów grzecznościowych – werbalny czy niewerbalny – jest Twoim zdaniem istotniejszy w portalowej etykiecie.
  3. Wybierz dwie powieści polskie z okresu od II połowy XIX wieku do współczesności, dostarczające szczególnie bogatego materiału do obserwacji mowy  młodych (niedorosłych) bohaterów pod kątem przestrzegania – lub nie – zasad etykiety językowej w kontaktach z rówieśnikami i dorosłymi. Jakie typy grzecznościowych aktów mowy są realizowane przez młodych bohaterów w tych utworach?  Przeanalizuj słownictwo i formy zwracania się młodych bohaterów do swych rówieśników i innych osób, uwzględnij przy tym dzielące ich różnice (np. wiek rozmówców, ich płeć, pozycję społeczną itp.). Jakie  naruszenia tradycyjnych strategii grzecznościowych można znaleźć w zebranym przez Ciebie materiale? Jakie postawy wobec zasad grzeczności językowej prezentują młodzi bohaterowie w każdym z utworów? Porównaj pod tym względem oba utwory i odnieś je także do ogólnych zasad grzeczności językowej. Czym tłumaczyłbyś podobieństwa i różnice między utworami oraz ich (ro)zbieżności z ogólnymi zasadami grzeczności językowej?

 

II. Problemy do przemyślenia:

  • Pojęcie grzeczności językowej (etykiety językowej) i grzeczności niejęzykowej. Cele językowych zachowań grzecznościowych oraz ich rola w komunikacji międzyludzkiej.
  • Pojęcie kompetencji językowej i kompetencji komunikacyjnej. Kategoria stosowności językowych zachowań grzecznościowych a opanowanie kompetencji językowej i kompetencji komunikacyjnej.
  • Polska grzeczność (językowa w szczególności) na tle innych kultur.
  • Istotne zmiany w  polskiej grzeczności językowej w XX i XXI wieku.
  • Pojmowanie grzeczności w kategoriach społecznie aprobowanej gry – w czym się przejawia? Uniwersalne strategie grzecznościowe stosowane w polskiej kulturze. Podaj przykłady językowych zachowań grzecznościowych, w których zastosowano poszczególne strategie.
  • Grzeczność językowa a etyka komunikacji i szczerość wypowiedzi – problem teoretycznych ustaleń i postulatów oraz realnych zachowań. Kategoria prawdy i fałszu w odniesieniu do językowych zachowań grzecznościowych.
  • Grzeczność językowa a poprawność językowa wypowiedzi – kategoria poprawności oraz stosowności w aktach grzecznościowych a ich skuteczność. Podaj i omów przykłady językowych zachowań grzecznościowych a) poprawnych i stosownych b) niepoprawnych, ale stosownych, c) poprawnych, ale niestosownych, d) niepoprawnych i niestosownych.
  • Językowe zachowania grzecznościowe a  teoria aktów mowy L. Austina. Typy aktów etykiety językowej. Jak można rozpatrywać aspekt lokucyjny, illokucyjny i perlokucyjny w odniesieniu do aktów grzeczności językowej?
  • Jakie nowe formy (akty) grzeczności wykształciły się we współczesnej kulturze pod wpływem upowszechnienia się nowych mediów oraz przemian społecznych i politycznych we współczesnym świecie?

 

Opracowania:

A. Boniecki, Przykazania medialne, „Tygodnik Powszechny” z 1 IV 2006.

M. Czyżewski, „Język wrogości” oraz spór o III i IV RP w perspektywie analizy dyskursu publicznego. Wybrane rezultaty projektu badawczego oraz uwagi metodologiczne, w: Język IV Rzeczypospolitej, red. M. Czerwiński, P. Nowak, R. Przybylska, Lublin 2010, s. 47-61.

Grzeczność nasza i obca, red. M. Marcjanik, Warszawa 2005.

A. Grybosiowa, Nowe sytuacje – nowe zachowania grzecznościowe, „Poradnik Językowy” 2002, z. 2, s. 3-8.

J. Grzenia, Komunikacja językowa w Internecie, Warszawa 2007.

K. Handke, Socjologia języka, Warszawa 2008 (rozdz. V: Język familijny, s. 75-133).

R. Huszcza, O gramatyce grzeczności, „Pamiętnik Literacki" 1980, nr 1, s. 175-186.

R. Huszcza, Honoryfikatywność. Gramatyka, pragmatyka, typologia, rozdz. Etykieta językowa a honoryfikatywność, Warszawa 1996, s. 203-237.

Język a Kultura. T. 6, Polska etykieta językowa, red. J. Anusiewicz i M. Marcjanik, Wrocław 1992, Wiedza o kulturze (wybrane artykuły).

J. Kamyczek, Grzeczność na co dzień, wyd. 6., Warszawa 1974.

M. Marcjanik, Granice polskiej grzeczności językowej, „Poradnik Językowy" 1993, z. 67, s. 375-382.

M. Marcjanik, Grzeczność w komunikacji językowej, Warszawa 2007.

M. Marcjanik, Miejsce etykiety językowej wśród wartości. Uwagi ogólne, w: Język a kultura, t. 3: Wartości w języku i tekście, red. J. Puzynina, J. Anusiewicz, Wrocław 1991, s. 61-65.

M. Marcjanik, Mówimy uprzejmie. Poradnik  językowego savoir-vivre’u, Warszawa 2009.

M. Marcjanik, Polska grzeczność językowa, Kielce 1997.

A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2005 (fragmenty).

A. Markowski, J. Puzynina, Kultura języka, w: Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2, Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Wrocław 1993, s. 53-72 (w wyd. III, Lublin 2010, s. 49-71).

S. Niebrzegowska-Bartmińska, Aksjologiczne tło demonizacji przeciwnika w kampanii wyborczej 2007 roku, w: Język IV Rzeczypospolitej, red. M. Czerwiński, P. Nowak, R. Przybylska, Lublin 2010, s. 347-362.

K. Ożóg, Zwroty grzecznościowe współczesnej polszczyzny mówionej, Kraków 1990.

J. Puzynina, A. Pajdzińska, Etyka słowa, w: O zagrożeniach i bogactwie polszczyzny. Forum Kultury Słowa, Wrocław 1995, red. J. Miodek, Wrocław 1996, s. 35-45.

Studia nad polszczyzną mówioną Krakowa, t. 2. red. B. Dunaj, Kraków 1984, artykuł: K. Ożóg, Grzecznościowe akty mowy.

Retoryka codzienności. Zwyczaje językowe współczesnych Polaków, red. M. Marcjanik, Warszawa 2006, artykuły: A. Gałczyńska, Oswajanie codzienności. Sposoby mówienia przez dorosłych do niemowląt i noworodków (s. 89-97); J. Bartkowski, Z kim i o czym rozmawiają młodzi Polacy? (s. 148-166); M. Marcjanik, Przez grzeczność na skróty. O nonszalancji zachowań młodego pokolenia (s. 230-238).

T. Rojek,  Życie towarzyskie i domowe. Nowy savoir-vivre, Warszawa 1992.

E. Szczęsna, Grzeczność zobowiązuje, niegrzeczność prowokuje – o grzeczności i stosowności w reklamie, „Napis”, seria X / 2004, s. 307-315.

Sztuka perswazji. Socjologiczne, psychologiczne i lingwistyczne aspekty komunikowania perswazyjnego, red. R. Karpiel, K. Leszczyńska, Kraków 2004 (wybrane artykuły).

E. Tomiczek, System adresatywny współczesnego języka polskiego i niemieckiego. Socjolingwistyczne studium konfrontatywne, Wrocław 1983.

A. Wierzbicka, Różne kultury, różne języki, różne akty mowy, w: tejże, Język – umysł – kultura, wybór prac pod red. J. Bartmińskiego, Warszawa 1999 (zwłaszcza s. 212-227).