Pożyczonym piórem. Stylizacja, parodia, pastisz w powieści XIX i XX wieku

Dyspozycje: 

Posługując się wiedzą słownikową (zaczerpniętą np. ze Słownika terminów literackich lub innych kompendiów), a także własną intuicją czytelniczą, zdefiniuj tytułowe terminy i pojęcia. Wybierz utwór lub utwory, które stanowią egzemplifikację jednego z wymienionych zjawisk lub kilku z nich. Omów zabiegi stylizacyjne (a także wyznaczniki pastiszu lub parodii), wskazując środki językowe, służące idei pisania „pożyczonym piórem”, i cel takich operacji.

Ustosunkuj się do następujących pytań (traktowanych wybiórczo, fakultatywnie i pomocniczo):

1. Jakie obszary kultury były najczęstszym źródłem (wzorcem, przedmiotem) stylizacji w powieści dziewiętnastowiecznej? O czym świadczy popularność narracji gawędowej jako wzorca stylizacyjnego? Wskaż przykład lub przykłady takich działań. Omów je, biorąc jako przykład powieść Henryka Rzewuskiego, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Zygmunta Kaczkowskiego, Henryka Sienkiewicza lub innego autora. Jakie środki przesądzały o rozpoznaniu w tych utworach stylizacji? Jakie zabiegi służyły potwierdzeniu „autentyczności” przekazu? Czy pisanie „cudzym piórem” dotyczy (w wieku XIX) przede wszystkim powieści historycznej? Czy archaizacja jest zatem głównym obszarem stylizacji w wieku XIX? Czy potrafisz wymienić i wskazać inny rodzaj zabiegów stylizacyjnych?

2. Czy gawęda szlachecka stanowiła przedmiot odniesienia dla powieści następnego stulecia? Czy była źródłem stylizacji, czy raczej pastiszu lub parodii? O czym świadczy przesunięcie w tej materii?

3. Co może być przedmiotem stylizacji (pastiszu, parodii) – twórczość określonego pisarza, sposób pisania charakterystyczny dla danej epoki, konkretny styl, gatunek?

4. Jakie inne (nowe?) źródła stylizacji (pastiszu, parodii) pojawiły się w powieści przełomu XIX i XX wieku i w wieku XX? Odpowiedz na to pytanie, mając w pamięci karierę literatury dokumentu osobistego i narracji powieściowych udających (naśladujących) te formy? Czy powieść w listach, powieść-dziennik – to przykłady stylizacji (pastiszu, parodii)? Czy to zjawisko nowe? Jak rozumiesz zjawisko mimetyzmu formalnego (termin Michała Głowińskiego)? Wskaż przykład powieści dwudziestowiecznej stylizowanej na dziennik, dokument, zbiór listów lub – po prostu - na mowę cudzą (np. utwory Mirona Białoszewskiego, Tadeusza Konwickiego, Kazimierza Brandysa, Jerzego Pilcha, Doroty Masłowskiej). Omów strukturę wybranego utworu lub utworów, rozmiar i znaczenie zastosowanych zabiegów stylizacyjnych.

5. Czy stylizacja w powieści jest zjawiskiem uniwersalnym, przypisanym temu gatunkowi, czy raczej przykładem wyczerpywania się narracyjnych form opisu świata, typowym dla tzw. powieści postmodernistycznej? Skonfrontuj dwa przeciwstawne (w jakiejś mierze) ujęcia: Bachtinowskie (Michaiła Bachtina), w którym podniesiona zostaje dialogiczność słowa powieściowego, jego nastawienie na cudzą mowę, oraz Markiewiczowskie (Henryka Markiewicza), w którym podkreślano przesunięcie zjawisk stylizacyjnych (np. pastiszu) z marginesów literatury do jej centrum.

6. Czy zagadnienie stylizacji powieściowej (pastiszu, parodii) wymaga odwołania się do innych kategorii pojęciowych, takich jak: intertekstualność, ironia, gatunki mowy, dystans, humor? Wskaż i omów wybraną zależność między określonym sposobem stylizacji a którymś z wymienionych zjawisk, np. związek zabiegów stylizacyjnych w Trans-Atlantyku Gombrowicza z ironią, językowych chwytów Masłowskiej zastosowanych w Pawiu królowej z humorem.

UWAGA OGÓLNA:

Skup się na omówieniu-interpretacji konkretnego utworu (konkretnych utworów). Zagadnienia teoretyczne roztrząsaj, odwołując się nie tylko do wiedzy podręcznikowej, zwartej w dziale opracowań, ale przede wszystkim do własnej interpretacji. To uczyni Twoją pracę twórczą. Powodzenia!

 

Opracowania:

J. Sławiński, Poetyka pastiszu, „Twórczość” 1960, nr 4.

M. Głowiński, O powieści w pierwszej osobie, w: tegoż, Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, Warszawa 1973.

B. Otwinowska, Imitacja. Zarys problematyki i ewolucja pojęcia, w: Problemy literatury staropolskiej. Seria II, pod red. J. Pelca, Wrocław 1973.

J. Ziomek, Powinowactwa literatury. Studia i szkice, Warszawa 1980.

M. Bachtin: Słowo w powieści, w: tegoż, Problemy literatury i estetyki, przeł. W. Grajewski. Warszawa 1982.

M. Bachtin, Problem gatunków mowy, w: tegoż, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, opracowanie przekładu i wstęp E. Czaplejewicz, Warszawa 1986.

J. Bachórz, Twórczość gawędowa Kraszewskiego, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 4.

S. Balbus, Intertekstualność a proces historycznoliteracki, Kraków 1990.

K. Bartoszyński, Powieść w świecie literackości. Szkice, Warszawa 1991.

M. Głowiński, O intertekstualności, w: tegoż, Poetyka i okolice, Warszawa 1992.

R. Nycz, Parodia i pastisz. Z dziejów pojęć artystycznych w świadomości literackiej XX wieku, w: tegoż, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Warszawa 1993.

B. Kaniewska, Świat w granicach „ja”. O narracji pierwszoosobowej, Poznań 1997.

P. Czapliński, Świat podrobiony. Krytyka i literatura wobec nowej rzeczywistości, Kraków 2003.

H. Markiewicz, Kariera pastiszu, w: Poetyka. Polityka. Retoryka, red. W. Bolecki, R. Nycz, Warszawa 2006.

I. Węgrzyn, W świecie powieści Henryka Rzewuskiego, Kraków 2012.

A. Hellich, Jak rozpoznać pastisz (i odróżnić go od parodii)?„Zagadnienia Rodzajów Literackich” 2014, z. 2.