Średniowiecze – „wieki ciemne” czy czas metafizycznej refleksji nad światem i człowiekiem?

Dyspozycje: 

Zadaniem  Olimpijczyka podejmującego ten temat jest zapoznanie się z wybranymi utworami piśmiennictwa średniowiecznego, usytuowanie ich w kontekście innych dziedzin kultury epoki (malarstwo, architektura, teatr, myśl filozoficzna, instytucje życia umysłowego), ich analiza prowadząca do wskazania takich ich cech i właściwości, które świadczą o głównych, dominujących tendencjach doby średniowiecza i pozwalają odnieść się do tytułowego pytania.

Problemy do rozważenia (wybór – związany z charakterem omawianych utworów):

– wizja świata w sztuce i piśmiennictwie średniowiecznym;

– rozumienie człowieka i jego miejsca w uniwersum: ciało i dusza, wspólny los niezróżnicowanej zbiorowości, czy wyraźne role społeczne i zadania jednostki? Sytuacja jednostki, możliwości i sposoby prezentacji „ja” osobowego;

– Bóg w piśmiennictwie epoki; relacja Bóg – człowiek: bezwzględny, daleki od świata sędzia, czy Stwórca bliski jednostce ludzkiej? Święci – ich rola i sposoby przedstawiania, koncepcja „deesis”;

– humanistyczne właściwości twórczości religijnej (poezja religijna, kazania, hagiografia);

– wizja życia, śmierci, umierania; „tańce śmierci”; „ars moriendi” –  perspektywa uniwersalna (ponadczasowa), czy ograniczająca pojmowanie losu ludzkiego?     

– pobożność „głęboka” – pobożność „powierzchowna” – w jaki sposób, jakimi środkami się wyrażają?

– twórczość łacińska i polska; uniwersalizm epoki – jak się przejawia różnych dziedzinach kultury, czemu służy?

– artyzm piśmiennictwa epoki: przy pomocy jakich środków literackich się realizuje, do jakich tradycji nawiązuje;

– zróżnicowanie rodzajowe i gatunkowe twórczości średniowiecznej; jakie gatunki bliskie były  religijności powierzchownej (popularnej), a w jakich najpełniej przejawia się metafizyczna wizja uniwersum;

– przejawy i kierunki przemian w kulturze i piśmiennictwie średniowiecznym.

 

Zbiory i antologie piśmiennictwa średniowiecznego:

Antologia poezji polsko-łacińskiej, oprac. A. Jelicz, Szczecin 1985.

By czas nie zaćmił i niepamięć. Wybór kronik średniowiecznych, oprac. A. Jelicz, Warszawa 1975.

Cały świat nie pomieściłby ksiąg. Staropolskie opowieści i przekazy apokryficzne, wyd. W. Rzepka, W. Wydra, Poznań 1996.

Filozofia i myśl społeczna XIII–XV wieku, wybr. i oprac. J. Domański, Warszawa 1978.

Korona Dziewicy Maryi. Antologia średniowiecznych pieśni maryjnych, oprac. R. Mazurkiewicz i M. Mikoś, Kraków 2002.

Najstarsza poezja polsko-łacińska (do poł. XVI wieku), oprac. M. Plezia, Wrocław 1952, „Biblioteka Narodowa”, seria I, nr 141.

Polska poezja świecka XV wieku, oprac. M. Włodarski, Wrocław 1998, „Biblioteka Narodowa”, seria I, nr 60.

Polskie pieśni pasyjne. Średniowiecze i wiek XVI, oprac. M. Korolko, Warszawa 1977.

Toć jest dziwne a nowe. Antologia literatury polskiego średniowiecza, oprac. A. Jelicz, Warszawa 1987.

Średniowieczna pieśń religijna polska, oprac. M. Korolko, Wrocław 1980, „Biblioteka Narodowa”, seria I, nr 65.

W. Wydra, W. Rzepka, Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Wrocław 1995.

Jakub de Voragine, Złota legenda. Wybór, tłum. J. Pleziowa, oprac. M. Plezia, Warszawa 1983.

 

Literatura przedmiotu  (do wyboru, zależnie od przyjętej koncepcji pracy):

S. Bylina, Obraz zaświatów w chrześcijaństwie zachodnim u schyłku średniowiecza, „Kwartalnik Historyczny” 1986, s. 3–21.

A. Dąbrówka, Teatr i sacrum w średniowieczu, Wrocław 2001.

G. Duby, Czas katedr. Sztuka i społeczeństwo 980–1420, przeł. K. Dolatowska, Warszawa 1986.

Dziedzictwo średniowiecza, „Znak” 1992, nr 448 (9). https://www.miesiecznik.znak.com.pl/archiwum/

U. Eco, Sztuka i piękno w średniowieczu, tłum. M. Olszewski, M. Zabłocka, Kraków 1994.

A. Gieysztor, Dobrowolne ubóstwo, ucieczka od świata i średniowieczny kult św. Aleksego w Polsce, w: Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej. Pamięci Tadeusza Manteuffla, pod red. J. Dowiata, Warszawa 1972.

J. Le Goff, Bóg średniowiecza. Rozmowy z Jean-Luc Pouthierem, przekł. K. Kocjan, Warszawa 2008.

J. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, tłum. H. Szumańska-Grossowa, Warszawa 1970 (lub wyd. nast.).

A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, tłum. J. Dancygier, Warszawa 1976.

J. Huizinga, Jesień średniowiecza, tłum. T. Brzostowski, Warszawa 1974 (lub wyd. nast.).  

J. Krzyżanowski, O artyzmie „Kazań świętokrzyskich”, w zbiorze: Studia nad książka poświęcone pamięci K. Piekarskiego, Wrocław 1951.

Kultura Polski średniowiecznej XIV–XV w., red. B. Geremek, Warszawa 1997

J. Lewański, Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce, Warszawa 1981.

C. Lewis, Odrzucony obraz. Wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej, tłum. W. Ostrowski, Warszawa 1986 (lub wyd. nast.).

Literatura i kultura polskiego średniowiecza. Człowiek wobec świata znaków i symboli, pod red. nauk. P. Buchwald-Pelcowej i J. Pelca, Warszawa 1995.

W. Mazurkiewicz, Deesis. Idea wstawiennictwa Bogarodzicy i św. Jana Chrzciciela w kulturze średniowiecza, Kraków 1994 (i wyd. nast.).  

T. Michałowska, Autobiografia duchowa w Polsce średniowiecznej, w: taż, Szkice mediewistyczne, Warszawa 2014.

T. Michałowska, Ego Gertruda. Studium historycznoliterackie, Warszawa 2001.

T. Michałowska, Średniowiecze, Warszawa 1995 (i wyd. nast.).

T. Michałowska, Świat poetycki: granice wyobraźni. O poezji polskiej XV wieku, w zbiorze: Sztuka i ideologia XV wieku, pod red. P. Skubiszewskiego, Warszawa 1978.

M. Mollet, Średniowieczny rodowód Francji nowożytnej: XIV–XV wiek, przeł. E. Bąkowska, Warszawa 1975.

Nurt religijny w literaturze polskiego średniowiecza i renesansu, pod red. S. Nieznanowskiego i J. Pelca, Lublin 1994.

E. Ostrowska, O artyzmie polskich średniowiecznych zabytków językowych,  Kraków 1967.

M. Plezia, Od Arystotelesa do Złotej legendy, Warszawa 1958.

Pogranicza i konteksty literatury polskiego średniowiecza, pod red. T. Michałowskiej, Wrocław 1989.

H. Samsonowicz, Złota jesień polskiego średniowiecza, Warszawa 1971.

P. Stępień, Z literatury polskiego średniowiecza. Studia o czterech tekstach: Kazanie na dzień św. Katarzyny, Legenda o św. Aleksym, Lament świętokrzyski, Żołtarz Jezusów, Warszawa 2003.

Sztuka i ideologia XIV wieku, pod red. P. Skubiszewskiego, Warszawa 1975.

Średniowiecze. Studia o kulturze, red. J. Lewański, t. 1–4, Warszawa 1961–1969.

W. Ullman, Średniowieczne korzenie renesansowego humanizmu, tłum. J. Mach, Łódź 1985.

T. Witczak, Literatura średniowiecza, Warszawa 1990.

A. Witkowska, Kulty pątnicze piętnastowiecznego Krakowa. Z badań nad miejską kulturą religijną, Lublin 1984.

M. Włodarski, Ars moriendi w literaturze polskiej XV i XVI w., Kraków 1987.

M. Włodarski, Szesnastowieczna wersja „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, „Pamiętnik Literacki” 2020, z. 2, s. 29–37. http://pamietnik-literacki.pl/pl/bo/zeszyt-2-2020/

W. Wydra, Władysław z Gielniowa. Z dziejów średniowiecznej poezji polskiej, Poznań 1992.

Wyobraźnia średniowiecza, praca zbiorowa pod red. T. Michałowskiej, Warszawa 1996.

A. Vauchez, Duchowość średniowiecza, przeł. H. Zaremska, Gdańsk 1996.

R.M. Zawadzki, Spuścizna pisarska Stanisława ze Skarbimierza. Studium źródłoznawcze, Kraków 1979.

Zrozumieć średniowiecze. Wypisy, konteksty i materiały literackie, wybór i oprac. R. Mazurkiewicz, Tarnów 1997.