Listy pisarzy emigracyjnych – świadectwo losu czy komentarz do twórczości?

Dyspozycje: 

Dla opracowania tematu konieczna będzie lektura wskazanych bloków korespondencji Andrzeja Bobkowskiego i Jana Lechonia i skonfrontowanie jej z zapiskami o charakterze dziennikowym. Wybór tych dwóch autorów jako głównych bohaterów opracowania wynika z faktu, że obok ich korespondencji zostały wydane także ich dzienniki z okresu emigracji; nadto wydaje się, że sylwetki obu pisarzy ze względu na ich niebanalne biografie mogą się wydać interesujące dla czytelników.

 

Obu twórców wybuch II wojny światowej zastał we Francji.

Andrzej Bobkowski (1913-1961) przebywał tam od marca 1939 r., pracując m.in. w fabryce broni; zapisem jego przeżyć wojennych we Francji jest tom Szkice piórkiem, dziennik obejmujący okres od maja 1940 r. do sierpnia 1944 r. W 1948 r. zdecydował się opuścić Europę i wyjechał do Gwatemali; wrażenia z podróży odnotował w cyklu reportaży, drukowanych pierwotnie w „Tygodniku Powszechnym”, wydanych w tomie Z dziennika podróży. W Gwatemali zajmował się modelarstwem; obraz jego ówczesnego życia przynosi częściowo Notatnik 1947-1960. Znakomita większość jego utworów literackich została wydana już po jego śmierci (zmarł na raka 26 czerwca 1961 r.); w jego pisarstwie listy pisane do rodziny i przyjaciół, zarówno w kraju, jak i na emigracji, stanowią bardzo ważny element, traktowany przez badaczy literatury na równi z utworami literackimi.

Jan Lechoń (1899-1956) był od 1930 r. pracownikiem Ambasady Polskiej w Paryżu. Po kapitulacji Francji w 1940 r. przez Hiszpanię i Portugalię dotarł do Brazylii; po rocznym pobycie w Rio de Janeiro, gdzie prowadził aktywną działalność patriotyczno-propagandową, znalazł się w 1941 r. w Nowym Jorku. Tu do 1947 r. redagował i wydawał „Tygodnik Polski”, od 1950 r. uczestniczył w literackich audycjach Polskiej Sekcji Radia Wolna Europa; najściślej współpracował z londyńskim tygodnikiem „Wiadomości” redagowanym przez Mieczysława Grydzewskiego. Od sierpnia 1949 r. niemal do ostatnich dni życia prowadził Dziennik; zmarł śmiercią samobójczą, wyskakując z wysokiego piętra nowojorskiego hotelu, 8 czerwca 1956 r.

                    

Listy zaliczane są – obok dzienników, pamiętników i autobiografii – do literatury dokumentu osobistego.

 

Lekturze proponowanych tekstów powinna towarzyszyć świadomość, że list i dziennik prezentują bliskie powinowactwo strukturalne i informatywne i choć różnią się stopniem nasycenia treściami osobistymi, to opisują rzeczywistość, uczucia i refleksje na bieżąco. Porównywanie dziennika i listów prowadzi do widzenia biografii (czytania autobiografii) autora w zwielokrotnionej postaci – te same sytuacje, wydarzenia i myśli mogą być w nich przedstawione pod innym kątem.

 

Obaj twórcy prezentują odmienne typy osobowości (psychologicznych i artystycznych), co sprawia, że inaczej reagowali na doświadczenie emigracji, inaczej układały się ich relacje ze środowiskiem, w którym musieli się odnaleźć, w inny sposób dawali wyraz swoim przeżyciom i emocjom, odnotowując je w zapiskach dziennikowych i listach do bliskich. Zauważenie i określenie tych odmienności może stanowić istotny element, od którego będzie zależała lektura i interpretacja ich tekstów.

 

Warto wydobyć wielość problematyki poruszanej w listach, odnajdując w nich

- bogactwo informacji personalnych (biograficznych),

- obserwacje społeczne,

- wiadomości historyczne i polityczne,

- świadectwo poglądów politycznych i intelektualnych, 

- obraz życia środowiska i rodziny.

 

W warunkach życia na emigracji, których świadectwem są listy, trzeba odnaleźć elementy, które wskazują na

- krzyżowanie się spraw biografii pisarza i spraw wielkiej historii (tj. wydarzenia polityczne rzutujące na życie i decyzje osobiste),

- elementy obrazujące warunki życia codziennego emigrantów, mających wpływ na stan ducha jednostek,

- problemy twórcze wynikające z działalności na obczyźnie.             

                    

Ze względu na to, że list jest formą osobistej rozmowy, której istotną cechą jest wymiana myśli i poglądów, ciekawe byłoby odnalezienie i wskazanie przykładu wpływu, jaki korespondenci mieli wzajemnie na siebie.

Wnioski płynące z lektury i analizy porównawczej dzienników i korespondencji autorów-emigrantów powinny pokazać ważność tych dokumentów na kilku poziomach:

- w płaszczyźnie jednostkowej jako biografię intelektualną i polityczną, dokument psychologiczny, świadectwo walki pisarza o własną godność;

- w płaszczyźnie ogólnej jako źródło wiedzy dla badaczy różnych dziedzin: historyków literatury, historyków, socjologów, badaczy kultury, badaczy życia codziennego różnych epok, także ówczesnego języka.

 

 

Literatura podmiotowa:

ANDRZEJ BOBKOWSKI

Dzienniki:

* Notatnik 1947-1960, oprac. M. Nowak, Łomianki 2013.

* Szkice piórkiem,  wyd. I krajowe, Warszawa 1995; wyd. II popr. tamże 1997.

* Z dziennika podróży, Warszawa 2006; wyd. 2 tamże 2009.

 

Listy (dwa tytuły do wyboru):

* Listy do Aleksandra Bobkowskiego 1940-1961, oprac. J. Podolska, Warszawa 2013.   

* Listy do Jerzego Turowicza, oprac. M. Urbanowski, Warszawa 2013.

* Listy do różnych adresatów, oprac. K. Ćwikliński, Kraków 2013.  

* Listy do Tymona Terleckiego, oprac. N. Taylor-Terlecka, Warszawa 2006.

Listy z Gwatemali do matki, Słowo wstępne: W. Odojewski, Warszawa 2008.   

* Przysiągłem sobie, że jeśli umrę, to nie w tłumie… Korespondencja z Anielą Mieczysławską, oprac. A.S. Kowalczyk, Wałbrzych 2003.

* Tobie zapisuję Europę. Listy do Jarosława Iwaszkiewicza, oprac. J. Zieliński, Warszawa 2009.  

* Jerzy Giedroyc, Andrzej Bobkowski, Listy 1946-1961, oprac. J. Zieliński, Warszawa 1997.

 

JAN LECHOŃ

* Dziennik, oprac. R. Loth, t. 1-3, wyd. I krajowe, Warszawa 1992-1993.  

* Mieczysław Grydzewski, Jan Lechoń, Listy 1923-1956, oprac. B. Dorosz, t. 1-2, Warszawa 2006.

* Jan Lechoń, Zofia i Rafał Malczewscy, Coraz trudniej żyć a umrzeć strach. Listy 1952-1955, oprac. Beata Dorosz, Warszawa 2008.

 

Literatura przedmiotu:

 

Dot. teorii literatury:

 

* hasła: dziennik (i jego odmiany); list (i jego odmiany) w: M. Głowiński, T. Kostkiewiczowa, A. Okopień-Sławińska, J. Sławiński, Słownik terminów literackich, wyd. 3 popraw. i uzup., Wrocław 1998 lub wyd. następne.   

* K. Cysewski, Teoretyczne i metodologiczne problemy badań nad epistolografią. „Pamiętnik Literacki” 1997 z. 1.

* M. Czermińska, Autobiograficzny trójkąt: świadectwo, wyzwanie i wyznanie, Kraków 2000.

* M. Czermińska, Pomiędzy listem a powieścią, „Teksty” 1975, nr 4, s. 39.

* J. Maciejewski, List jako forma literacka, w: Sztuka pisania. O liście polskim w wieku XIX, Białystok 2000.

* S. Skwarczyńska, Teoria listu, Lwów 1937; Białystok 2006.

* J. Trzynadlowski, List i pamiętnik dwie formy wypowiedzi osobistej, w: tegoż: Małe formy literackie, Wrocław 1977.

 

Dot. emigracji:

 

* M. Danilewicz-Zielińska, Szkice o literaturze emigracyjnej, Wrocław 1992.

* R. Habielski, Niezłomni, nieprzejednani. Emigracyjne „Wiadomości” i ich krąg 1940-1981, Warszawa 1991.

* R. Habielski, Życie społeczne i kulturalne emigracji, Warszawa 1999.

* J. Jarzębski, Literatura polska na wygnaniu 1939-1950, w: tegoż, W Polsce czyli wszędzie, Warszawa 1992.

* J. Jarzębski, Pożegnanie z emigracją, Kraków 1998.

* A.S. Kowalczyk, Od Bukaresztu do Laffitów: Jerzego Giedroycia rzeczpospolita epistolarna, Sejny 2006.  

* Leksykon kultury polskiej poza krajem od roku 1939, red. K. Dybciak, Z. Kudelski, t. 1, Lublin 2000.

* D. Mostwin, Emigranci polscy w USA, Lublin 1991.

 

Dot. Andrzeja Bobkowskiego:

 

* Andrzej Bobkowski wielokrotnie. W setną rocznicę urodzin pisarza, red. K. Ćwikliński, A.S. Kowalczyk i M. Urbanowski, Warszawa 2014. 

* Buntownik, cyklista, kosmopolak: o Andrzeju Bobkowskim i jego twórczości, red. J. Klejnocki i A.S. Kowalczyk, Warszawa 2011.

* J. Czapski, Querido Bob, w: tegoż, Czytając, Kraków 1990.  

* Czytanie Bobkowskiego. Studia o twórczości, red. M. Nowak, Lublin 2013. 

* K. Ćwikliński, Znani i nieobecni. Studia i szkice o Andrzeju Bobkowskim i innych pisarzach emigracyjnych, Toruń 2011.

* A. Fiut, Ucieczka z Europy, w: tegoż, Pytanie o tożsamość, Kraków 1995.

* A.S. Kowalczyk, Słowa – rzeczy – życie. Świat według Andrzeja Bobkowskiego, w: Codzienne, przedmiotowe, cielesne, red. H. Gosk, Warszawa 2002.

* M. Nowak, Na łuku elektrycznym. O pisaniu Andrzeja Bobkowskiego, Warszawa 2014.

* M. Urbanowski, Szczęście pod wulkanem. O Andrzeju Bobkowski, Łomianki 2013. 

* T.J. Żółciński, Kosmopolak z Gwatemali.  (Szkic do portretu), „Więź” 1963, nr 7/8.

 

Dot. Jana Lechonia:

 

* K. Adamczyk, Dziennik jako wyzwanie. Lechoń – Gombrowicz – Herling-Grudziński, Kraków 1994.

* B. Dorosz, Nowojorski pasjans, Warszawa 2013 [cz. II dot. Jana Lechonia]. 

* A. Hutnikiewicz, Życie i śmierć poety, w: tegoż, Portrety i szkice literackie, Warszawa 1976. 

* R. Loth, Ostatnie dzieło Jana Lechonia, „Puls” 1992, nr 4 (57).

* W. Łukszo-Nowakowska, Jan Lechoń. Zarys życia i twórczości, Warszawa 1996. 

* I. Opacki, Jan Lechoń, w: Literatura emigracyjna 1939-1989, kom. red. J. Garliński, Z. Jagodziński, J. Olejniczak, I. Opacki, M. Pytasz, t. 1, Katowice 1994.

* „Skamander”, t. 7, Szkice o twórczości Jana Lechonia, pod red. I. Opackiego, Katowice 1991.  

* M. Stępień, Jan Lechoń w Nowym Jorku, Katowice 2008. 

* Wspomnienia o Janie Lechoniu, oprac. P. Kądziela, Warszawa 2006.

* W. Wyskiel, Kręgi wygnania. Jan Lechoń na obczyźnie, Kraków 1988.